Vikipedi özgür ansiklopedi Nükleer fizikçekirdek Nükleonlar p n Nükleer kuvvet Nükleer reaksiyonçekirdek modelleriçekird

Vikipedi ozgur ansiklopedi Nukleer fizikCekirdek Nukleonlar p n Nukleer kuvvet Nukleer reaksiyonCekirdek modelleriCekirdek kabugu modeliNuklitlerin siniflandirilmasiIzotoplar esit ZIzobarlar esit AIzotonlar esitIzodiyaferler esitIzomerler ayni Z A N Z NKararliNukleer kararlilikBaglanma enerjisi Kararlilik adasi Kararli nuklitRadyoaktif bozunmaAlfa a Beta b b K L yakalama Izomerik Gama g Ic donusum Kendiliginden fisyon Notron emisyonu Proton emisyonuBozunma enerjisi Bozunma zinciri Bozunma urunu Radyojenik nuklitNukleer fisyonKendiligindenYakalama sureclerielektron notron s r protonYuksek enerji surecleriNukleosentez veNukleer fuzyonSurecler Yildiz Buyuk Patlama SupernovaNuklitler Ilksel Kozmojenik YapayKuark gluon plazmasi RHIC LHCBilim insanlariAlvarez Becquerel Bethe A Bohr N Bohr Chadwick Cockcroft Ir Curie Fr Curie Pi Curie Sklodowska Curie Davisson Fermi Hahn Jensen Lawrence Mayer Meitner Oliphant Oppenheimer Purcell Rabi Rutherford Soddy Strassmann Szilard Teller Thomson Walton Wigner Kategorigtd S prosesi s sureci veya yavas notron yakalama sureci ozellikle asimptotik dev kol yildizlarinda gerceklesen bir nukleer reaksiyon serisidir S sureci demirin atom cekirdeginden daha agir olan cekirdeklerinin olusmasinin nukleosentez yaklasik yarisindan mesuldur S surecinde bir notron yakalayarak atomik kutlesi bir fazla olan bir izotop meydana getirir Eger bu izotop stabil yapili ise kutlesinde bir artis dizisi gerceklesebilir lakin yapisi anstabil ise bir beta bozunmasi meydana gelir ve bir ust atom numarasina sahip elemente donusur Bu surec bir baska notronun yakalanmasindan once radyoaktif bozunmaya yeterince zaman birakacak kadar yavastir bu yuzden yavas olarak nitelendirilmistir Bu reaksiyonlar serisi beta bozunmasina karsi stabil izobarlar ilerleyerek stabil izotoplar uretir S sureci ile belirli bir araliktaki element ve izotoplar uretilebilir cunku reaksiyon zincirlerinin bir asamasinda alfa bozunumu gerceklesir Elde edilen element ve izotoplarin izafi bolluklari notron kaynagina ve akisinin zaman icindeki degisimine baglidir S sureclerinin her biri kursun bizmut ve polonyum iceren bir dongu ile sonlanir S surecinin aksine r surecinde ardisik notronlar beta bozunmasi icin gereken sureden daha hizli gerceklesir R sureci serbest notron akisinin yuksek oldugu ortamlarda baskindir ve s surecine kiyasla daha agir elementler ve notron bakimindan daha zengin izotoplar uretir Bu iki surec demirden daha agir cogunu aciklamaktadir Tarihce span 1956 senesinde agir elementlerin izotoplarinin izafi bollugunun ve ve Harold Urey in yeni yayinladigi tablosunun aciklanmasi icin ihtiyac olarak goruldu Diger seylerle beraber bu veriler kuantum mekanigi ve nukleer kabuk modeline gore kimyasal olarak inert olan soy gazlar gibi oldukca kararli cekirdeklere sahip olan stronsiyum baryum ve kursunun bolluk miktarinin azami degerlerde oldugunu gosteriyordu Bu durum bol miktarda bulunan bazi cekirdeklerin yavas notron yakalamasi ile olusmus olmasi gerektigi anlamina geliyordu ve artik bu sadece geriye kalan diger cekirdeklerin hangi sureclerle aciklanabilecegini tespit etmek meselesiydi 1957 yilinda agir izotoplari s sureci ve r sureci arasinda paylastiran bir tablo meshur yayinlandi Makalede s surecinin kirmizi dev yildizlarinda da gerceklestigi savunulmustu Ozellikle aydinlatici bir ornek olarak kullanilan bir olgu da 1952 senesinde tarafindan en uzun yari omru 4 2 milyon yil olan teknesyum elementi s M ve N tipi yildizlarda kesfedilmesidir sayfa belirt Bu yildizlarin milyarlarca yil yasinda oldugu dusunuldugunde dis atmosferindeki teknesyum varliginin yildizin gucunu temin eden derin ic kisimdaki nukleer fuzyonla muhtemelen baglantili olmadigi ve orada yeni olustugunun delili oldugu kabul edildi Elementlerin kozmojenik orijinini gosteren periyodik tablo Olmus dusuk kutleli yildizlar Dying low mass stars kategorisindeki demirden agir elementler genellikle uzun sureler boyunca yavas notron difuzyonu ve yakalanmasi ile nitelenen s sureci tarafindan uretilirler Agir izotoplarin demir olusumunun zamana bagli karakterlerinin hesaplamasini yapilabilen bir model 1961 yilina kadar bulunamadi Bu calisma astronomlarca bazi kirmizi dev yildizlarinda gozlemlenen yuksek miktardaki baryum bolluklarinin uygun noron akisinin bulundugunda demir tohum atom cekirdeklerinden yaratilabilecegini gosteriyordu Ayirca bu calisma tek bir notron akisi degerinin gozlemlenen s sureci bollugunu aciklayamayacagini genis bir araligin gerekliligini gostermistir Bir akiya maruz kalan demir tohum atom cekirdeklerinin sayisi aki guclendikce azalmaliydi Bu calismanin gosterdigi bir diger nokta da notron yakalama enine kesitinin bollukla carpilmasi ile elde edilen egrinin duz bir sekilde dusen bir egriden ziyade B2FH makalesinin onerdigi gibi girintili cikintili bir yapida oldugudur 1970lerde tarafindan yayinlan bir dizi makalesinde ortaya cikan tohum atom cekirdek sayisi fonksiyonundaki gibi logaritmik azalan notron akisindan faydalanarak s surecinin standart halini gelistirdi ve AGB yildizinin nukleosentezinin detaylari ortaya cikip yildiz yapi modellerine dayali bir element olusturma modeli yeterince gelistirilinceye kadar s surecinin standart modeli olarak kaldi Notron yakalama kesitlerine dair onemli olcum serileri 1965 yilinda Oak Ridge National Laboratuvarindan ve 1982 yilinda Karlsruhe Nukleer Fizik Merkezinden rapor edildi ve ardindan bu verilerle s sureci bugun sahip oldugu saglam niceliksel temele oturtuldu kaynak belirtilmeli Yildizlarda span S surecinin genellikle bir onceki yildiz neslinin supernovalarindan kalan tohum demir atomu cekirdekleri ile asimptotik dev yildizlarinda meydana geldigi dusunulmektedir Siddetli ortamlarda saniyelik zaman dilimleri icinde gerceklestigine inanilan r surecinin aksine s surecinin binlerce yillik zaman dilimleri icinde gerceklestigine ve notronlarin yakalanma zamanlari arasinda onlarca yil olduguna inanilmaktadir S surecinin izotoplar cetvelinde elementleri daha yuksek kutle numaralarina tasima kapasitesi soz konusu yildizin notron uretebilime kapasitesine baglidir Nicelik verim ayni zamanda yildizin bastaki bolluk dagilimindaki demir miktari ile de orantilidir Demir notron yakalama ve b bozunma ile yeni elementlerin sentezledigi dizinin baslangic materyali yani prekursoru yani oncul ya da tohumu idir Ana reaksiyonlar sunlardir reaksiyonlari gostermek icin gereken sablonlar namevcut Ag den Sb a kadarki araliktaki s sureci Bir unsur ana ve zayif s sureci bilesenlerini ayirir S surecinin ana bileseni stronsiyum ve itriyumdan kursuna kadarki agir elementleri metalce en fakir yildizlarda uretir Ana bilesenin uretim yerleri dusuk kutleli asimptotik dev kol yildizlaridir Ana bilesen yukarida gosterilen 13C notron kaynagina dayanir Ote yandan s surecinin zayif bileseni 58F den stronsiyum ve itriyuma kadarki demir grubu tohum atom cekirdeklerini sentezler ve helyum ve karbon yakma surecinin sonuna gelmis dev yildizlarda meydana gelir Ana notron kaynagi olarak 22Ne i kullanir Bu yildizlar olduklerinde supernovaya donusurler ve bu s sureci izotoplarini yildizlararasi gaza sacarlar S sureci bazan dar bir kutle numarasi bolgesi icin yerel yaklasiklama adi verilen ve s sureci yolundaki yakin izotoplarin bolluk oraninin notron yakalama enine kesitleri oranina ters orantili oldugu yontem kullanilarak yaklasik olarak modellenir Bu yaklasiklama isminden de anlasilacagi uzere sadece yerel olarak yani sadece yakin kutle sayilarina sahip izotoplar icin gecerlidir lakin istisna olan bir esikten sonra yakalama kesit alani ile notron bollugu carpiminin degerinin sert seklide ekponansiyel olarak azaldigi yapisinin hakim oldugu bolgelerde bu gecersizdir S surecinin son kismi Kirmizi yatay cizgiler ve sag ucundaki daireler notron yakalanmasini sol yukari yonu gosteren mavi oklar beta bozunmasini sol alt yonu gosteren yesil oklar alfa bozunmasini sag alt yonu gosteren acik yesil oklar elektron yakalanmasini gostermektedir S surecinde meydana gelmesi beklenen nispeten dusuk olmasindan dolayi saniyede cm2 basina 105 ila 1011 noron civarinda bu surec agir toryum ve uranyum gibi agir radyoaktif izotoplari olusturamaz Bu surecin sonunda dongu sudur 209Bi bir notron yakalar 210Bi izotopuna donusur Ardindan bu izotop b bozunmasi ile 210Po izotopuna donusur ve ardindan a bozunmasi ile 206Pb izotopuna donusur reaksiyonlar izhari icin ihtiyac olan sablonlar yoktur Ardindan 206Pb uc notron yakalayarak 209Pb izotopuna donusur Bu izotop da b bozunmasi ile 209Bi izotopuna donuserek donguyu tekrar baslatir reaksiyonlarin ekspozisyonu icin nesesite olan modeller yoktur Dolayisiyla bu dongunun net sonucu 4 notronun bir alfa parcacigi iki elektron iki elektron karsi notrino ve gama radyasyonuna donusmesidir sablon yok Boylece surec en agir stabil element olan bizmutta ve bizmuttan sonraki ilk non primordiyal element olan polonyumda nihayet bulur Bizmut aslinda birazcik radyoaktiftir lakin yari omru cok uzundur evrenin gunumuzdeki yasinin milyar kati ki herhangi bir yildizin omru boyunca fiilen kararlidir Polonyum 210 ise 138 gunluk bir yari omre sahiptir ve bozunarak Kursun 206 izotopuna donusur Yildiz tozlarinda span Yildiz tozu kozmik tozun bir parcasidir Yildiz tozu coktan olmus muhtelif yildizlarin kutle kaybi sirasinda kondanse olmus tekil kati tanelerdir Yildizlararasi gazin her yerinde Gunes Sisteminin dogumundan once de vardi ve erken Gunes Sistemindeki gezegensel akumulasyon diskinin icindeki yildizlararasi maddeden terkip eden meteoritlerin icinde hapsoldu Gunumuzde bu gazlar meteoritlerde gorunurler ve korunmuslardir Meteoritikciler bunlari genellikle olarak adlandirirlar S sureci bu tanecikleri ozellikle silisyum karbur SiC acisindan zenginlestirmistir Bu taneciklerin orijinleri tanecik icindeki son derece sira disi izotop bolluk oranlarinin laboratuvarda olculmesi ile ortaya cikarilmaktadir S sureci ksenon izotoplari uzerine ilk deneysel tespit 1978 yilinda yapildi ve bu kizil dev yildizlarindan gelen yildiz tozunun s sureci ile izotoplari neredeyse saf hale gelecek kadar zenginlestirdigine dair tahminleri dogruladi Bu kesifler astrofizik ve Gunes sistemindeki meteorlarin orijinine dair yeni bir bakis acisi getirdi Silisyum karbur tanecikleri AGB yildizlarinin atmosferinde kondanse olur ve bunun sonucunda o yildizlardaki var olan izotopik bolluk oranlarini hapseder Galaksideki s surecinin esas bolgesi AGB yildizlari oldugu icin SiC taneciklerindeki agir elementler demirden daha agir olanlarda neredeyse saf s sureci izotoplari icermektedir Bu olgu puskurtme iyon kutle spektrometrisi sputtering ion mass spectrometer ile presolar yildiz tozu tanecikleri uzerine yapilan calismalar ile defalarca kanitlanmistir Birkac sasirtici sonuc iclerindeki s sureci ve r sureci bolluk oranlarinin daha once varsayilandan farkli oldugunu gostermistir Ayrica hapsolmus kripton ve ksenon izotoplari AGB yildizlarinin atmosferindeki s sureci bolluklarinin muhtemelen yildizdaki notron akisi siddeti veya belki sicaklik ile baglantili olarak zamanla veya yildizdan yildiza degistigini gostermistir Bu 2000li yillardaki s sureci calismalarinin oncusudur Ayrica bakiniz span Nukleosentez R sureciDipnot span Kelime Ingilizcede turetilmis olup cogu dile motamo cevrilerek gecmistir Turkce imlasinda kisa cizgili ile yazilip yazilmamasina dair bir kaide yoktur her iki imla da dogru kabul edilebilir Oz turkce karsilik olarak s sureci onerilmektedir Metinde surec kelimesi tercih edilmistir Ingilizcede s process kelimesindeki s on eki Ingilizce slow yavas agir kelimesinin yerine kullanilan bir kisaltmadan ibarettir Benzer bir isimlendirme usulu r process kelimesi icin de kullanilmistir Tabir Ingilizce seed nucleus ifadesinin karsiligi olarak kullanilmistir baslangic cekirdegi baslatici tohum cekirdegi vs karsiliklar da pekala kullanilabilir Notron yakalama kesiti s yaklasiklama yaklasik olarak degerleme Ingilizce approximation tabirinin kasiligidir notron ve proton adetlerinin toplami 2 8 20 28 50 82 126 olan cekirdekler icin kullanilan bir terimdir Kaynakca span Suess Hans E Urey Harold C 1 Ocak 1956 Abundances of the Elements Reviews of Modern Physics 28 1 53 74 doi 10 1103 RevModPhys 28 53 29 Mayis 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi21 Mayis 2025 Burbidge E Margaret Burbidge G R Fowler William A Hoyle F 1 Ekim 1957 Synthesis of the Elements in Stars Reviews of Modern Physics 29 4 547 650 doi 10 1103 RevModPhys 29 547 13 Mayis 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi21 Mayis 2025 Lide David R 2004 CRC handbook of chemistry and physics a ready reference book of chemical and physical data Internet Archive Boca Raton CRC Press ISBN 978 0 8493 0485 9 Moore Charlotte E 20 Temmuz 1951 Technetium in the Sun Science 114 2951 59 61 doi 10 1126 science 114 2951 59 13 Mayis 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi21 Mayis 2025 National Academy of Sciences Abstracts of Papers Presented at the Annual Meeting April 28 30 1952 Washington D C Science 115 2992 479 489 2 Mayis 1952 doi 10 1126 science 115 2992 479 23 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi21 Mayis 2025 An Introduction to the Evidence for Stellar Nucleosynthesis large stanford edu 12 Aralik 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 21 Mayis 2025 Clayton D D Fowler W A Hull T E Zimmerman B A 1 Mart 1961 Neutron capture chains in heavy element synthesis Annals of Physics 12 3 331 408 doi 10 1016 0003 4916 61 90067 7 ISSN 0003 4916 5 Temmuz 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi21 Mayis 2025 Clayton Donald D Rassbach M E Nisan 1967 Termination of the s PROCESS The Astrophysical Journal Ingilizce 148 69 doi 10 1086 149128 ISSN 0004 637X 13 Haziran 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi22 Mayis 2025 Clayton D D 1968 Nucleosynthesis Distribution of neutron source strengths for the s process Gordon and Breach ss 225 240 Peters James G Fowler William A Clayton Donald D Mayis 1972 Weak s PROCESS Irradiations The Astrophysical Journal Ingilizce 173 637 doi 10 1086 151450 ISSN 0004 637X Clayton Donald D Newman Michael J Eylul 1974 S Process Studies Exact Solution to a Chain Having Two Distinct Cross Section Values The Astrophysical Journal Ingilizce 192 501 506 doi 10 1086 153082 ISSN 0004 637X Clayton Donald D Ward Richard A Kasim 1974 S Process Studies Exact Evaluation of an Exponential Distribution of Exposures The Astrophysical Journal Ingilizce 193 397 400 doi 10 1086 153175 ISSN 0004 637X 3 Aralik 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi22 Mayis 2025 Ward Richard A Newman Michael J Clayton Donald D Mayis 1976 S PROCESS Studies Branching and the Time Scale The Astrophysical Journal Supplement Series Ingilizce 31 33 doi 10 1086 190373 ISSN 0067 0049 17 Subat 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi22 Mayis 2025 MACKLIN R L GIBBONS J H 1 Ocak 1965 Neutron Capture Data at Stellar Temperatures Reviews of Modern Physics 37 1 166 176 doi 10 1103 RevModPhys 37 166 23 Mayis 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi22 Mayis 2025 Kaeppeler F Beer H Wisshak K Clayton D D Macklin R L Ward R A Haziran 1982 S process studies in the light of new experimental cross sections Distribution of neutron fluences and r process residuals The Astrophysical Journal Ingilizce 257 821 846 doi 10 1086 160033 ISSN 0004 637X 10 Mart 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi22 Mayis 2025 Reifarth Rene Ocak 2010 The s process overview and selected developments Journal of Physics Conference Series Ingilizce 202 1 012022 doi 10 1088 1742 6596 202 1 012022 ISSN 1742 6596 10 Haziran 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi22 Mayis 2025 Boothroyd Arnold I 15 Aralik 2006 Heavy Elements in Stars Science 314 5806 1690 1691 doi 10 1126 science 1136842 23 Mayis 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi23 Mayis 2025 Busso M Gallino R Wasserburg G J 1 Eylul 1999 Nucleosynthesis in Asymptotic Giant Branch Stars Relevance for Galactic Enrichment and Solar System Formation Annual Review of Astronomy and Astrophysics Ingilizce 37 Volume 37 1999 239 309 doi 10 1146 annurev astro 37 1 239 ISSN 0066 4146 23 Mayis 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi23 Mayis 2025 Srinivasan B Anders Edward 7 Temmuz 1978 Noble Gases in the Murchison Meteorite Possible Relics of s Process Nucleosynthesis Science 201 4350 51 56 doi 10 1126 science 201 4350 51 28 Mayis 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi28 Mayis 2025 Clayton D D Ward R A Eylul 1978 s process studies xenon and krypton isotopic abundances The Astrophysical Journal Ingilizce 224 1000 1006 doi 10 1086 156449 ISSN 0004 637X 5 Aralik 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi28 Mayis 2025 a b Clayton Donald D Nittler Larry R 22 Eylul 2004 Astrophysics with Presolar Stardust Annual Review of Astronomy and Astrophysics Ingilizce 42 Volume 42 2004 39 78 doi 10 1146 annurev astro 42 053102 134022 ISSN 0066 4146 28 Mayis 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi28 Mayis 2025 gtdYildizlarListeOlusumYigilma Molekuler bulut Bart damlacigi Genc yildiz cismi Onyildiz Anakol oncesi yildiz Herbig Ae Be T Tauri Herbig Haro cismi Hayashi cizgileri Henyey cizgileriEvrimAnakol Yatay kol Asimptotik dev kol post AGB super AGB Maviye donus Gezegenimsi bulutsu On gezegenimsi Wolf Rayet bulutsusu Tirmiklama OH IR Kararsizlik kusagi Parlak mavi degisen Yildizlar obegi Supernova HipernovaSiniflandirmaErken Gec Anakol O B A F G K M Altcuce WR OB Altdev Dev Mavi Kirmizi Sari Parlak dev Ustdev Mavi Kirmizi Sari Ustundev Sari Karbon S CN CH Beyaz cuce Kimyasal tuhaf Am Ap Bp CEMP HgMn He zayif Baryum Lambda Bootis Kursun Teknesyum Be yildizi B e Mavi basibosKalintilarSikisik yildiz Beyaz cuce Helyum gezegeni Notron yildizi Pulsar X isini Magnetar Yildiz kaynakli kara delikler X isini ikilisi X isini patlamasiVarsayimsalMavi cuce Kara cuce Egzotik Bozon Elektrozayif Preon Karanlik Kuark Kara delik yildizi Quasi Demir yildizi Beyaz delikNukleosentezProton proton zincirleme reaksiyonu KAO dongusu Helyum parlamasi Uclu alfa sureci Alfa sureci Karbon yanma Neon yanma Oksijen yanma Silikon yanma S sureci R sureci Nova Simbiyotik Kalinti Parlak kirmizi nova Tekrarlayan Mikronova SupernovaYapiKonveksiyon bolgesi Salinimlar Isinim bolgesi Atmosfer Isik yuvari Yildiz lekesi Renk yuvari Tac kure Yildiz ruzgari Yigilma diski On gezegen diski Asterosismoloji Helyosismoloji Kozmik toz Eddington aydinlatma gucu Kelvin Helmholtz mekanizmasiOzelliklerAdlandirma Etkin sicaklik Aydinlatma gucu Kinematik Manyetik alan Mutlak parlaklik Kutle Metallik Donus Degisen yildiz Fotometrik sistem Renk olcegi Hertzsprung Russell diyagramiYildiz sistemleriIkili Degen Orten Simbiyotik Coklu Kume Acik Kuresel Super Gezegen sistemiDunya merkezli gozlemlerGunes Gunes Sistemi Gunes isigi Kutup Yildizi Batmayan Takimyildiz Yildiz deseni Buyukluk Kadir Sonme Dikeyhiz OzdevinimListelerYildiz adlari Arapca En buyuk kutleli En buyuk hacimli En parlak En aydinlik En yakin En yakin parlak Gunesdisi gezegenler Kahverengi cuceler Supernovalar Supernova kalintilari Gezegenimsi bulutsularIlgiliKahverengi cuce Kahverengi altcuce Gezegen Galaktik yil Galaksi Misafir Kutlecekim Galaksilerarasi yildizKategori Yildizlar Commons Kategoriler Nukleer fizikNotronAstrofizikNukleosentezGizli kategoriler Kaynaklardaki sayfa numarasi eksik olan maddelerKaynaksiz anlatimlar iceren maddeler