Azərbaycanca
Deutsch
日本語
Lietuvos
සිංහල
Türkçe
Українська
United State
İşbiliye Emirliği (Arapça: طائفة إشبيليّة) (İspanyolca: Taifa de Sevilla), İber Yarımadası'nın güneyinde yer alan bir arap tayfa devletiydi. Emirlik, Abbâdîler tarafından 1023'de kuruldu ve 1091 yılında Murâbıtlar tarafından fethedilene kadar varlığını sürdürdü. En geniş toprak sınırları günümüzde İspanya, Portekiz ve Cebelitarık'ta yer almaktadır.
İşbiliye Emirliği طائفة إشبيليّة Abbâdîler | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1023-1091 | |||||||||
 Arma | |||||||||
 İşbiliye'nin en geniş toprak sınırları, y. 1080. | |||||||||
| Başkent | İşbiliye (Sevilla) | ||||||||
| Yaygın dil(ler) | Arapça, Berberi dilleri, Mozarapça, İbranice | ||||||||
| Resmî din | İslam, Hristiyanlık (Mozarap Riti), Yahudilik | ||||||||
| Hükûmet | Monarşi | ||||||||
| Emir | |||||||||
| |||||||||
| Tarihî dönem | Orta Çağ | ||||||||
| |||||||||
| Para birimi | Dirhem, Dinar | ||||||||
| |||||||||
| Günümüzdeki durumu | İspanya Portekiz Cebelitarık | ||||||||
Tarihçe
Köken ve kuruluş
Aslen Hîre Kralı Nu‘mân b. Münzir el-Lahmî’nin soyundan (Lahmîler) gelen ataları, Endülüs’ün fethinden hemen sonra Humus’tan İşbiliye’ye (Sevilla) göç ederek oraya yerleşmişlerdi.
Abbâdîlere mensup , İşbiliye'nin zengin ve nüfuzlu kişilerinden biriydi ve bu şehrin kadılığını yapmaktaydı. Kurtuba Halifeliği, (1009-1031) olarak bilinen bir dönemde önce parçalandı sonra yıkıldı. İç savaşın başladığı yıllarda bir çok önemli şahsiyet Kurtuba'dan kaçmak zorunda kaldı. Zenginliği ve cömertliği ile bilinen Ebü’l-Velîd onların büyük bir kısmını himaye altına aldı.
Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Abbâd (1023-1042)
, Ebü’l-Velîd’ın oğluydu.Hammûdîler 1016 yılında Kurtuba'da Halifeliği ele geçirdi ve ilk halife Ali b. Hammûd oldu (h. 1016-1018). İşbiliye valisi olarak atanan halifenin kardeşi Kāsım b. Hammûd, 'ı babası Ebü’l-Velîd'den sonra kadılık makamına getirdi. 1018 yılında halife öldürülünce, kardeşi Kāsım b. Hammûd halife seçildi (h. 1018-1021) ve Kurtuba'ya yerleşti. Gitmeden önce İşbiliye'nin idaresini Ebü’l-Kāsım'a devretti. Zamanla hakimiyetini arttıran Ebü’l-Kāsım 1023 yılında İşbiliye Emirliği'ni kurdu. Hammûdîler’e bağlı kaldı ve adlarını hutbede okuttu ancak Hammûdîler’e bağlı askerlerin bir daha şehre girmesine izin vermedi.
1030 yılında Bâce’yi (Beja) ele geçirdi ancak onu en çok uğraştıran konu Karmûne’yi (Carmona) işgal eden (1035) ve İşbîliye’yi doğrudan tehdit etmeye başlayan Mâleka emiri Yahyâ el-Mu‘telî'ydi. Yahyâ el-Mu‘telî, öldürülen ilk Hammûdî halifesi Ali bin Hammûd'un oğluydu.
Fitne döneminde Endülüs Emevî Halifesi II. Hişâm kayboldu ve kendisinden bir daha haber alınamadı. Ebü’l-Kāsım ona çok benzeyen adlı bir müezzini buldu ve İşbiliye'ye getirdi. II. Hişâm'ı bulduğunu iddia ederek ona biat etti (1035) ve Hammûdîler’e olan bağlılığını sona erdirdi. Bazı tayfa devletleri de Şiî Hammûdîlerin yerine, bilerek ya da bilmeyerek bu sahte halifeye biat etme kararı aldı. Ancak Ebü’l-Kāsım kurnaz biriydi. Sahte halife kendisine biat için gelenlere Ebü’l-Kāsım’ın oğlunu (İsmâil) başvezir () tayin ettiğini söylüyordu. Sahte halife nedeniyle Yahyâ el-Mu‘telî'nin manevi gücü azalırken Ebü’l-Kāsım nüfuzunu İşbîliye dışına yayma imkânına kavuşmuş oldu.
Yahyâ el-Mu‘telî'nin Karmûne’yi işgal etmesiyle, Karmûne emiri İşbiliye'ye sığındı. Ebü’l-Kāsım'ın oğlu İsmâil komutasındaki Karmûne ve İşbiliye orduları Karmûne'yi geri aldı (1035) ve meydana gelen savaşta el-Mu‘telî öldürüldü. 1039 yılında Ebü’l-Kāsım Karmûne'yi işgal etti ancak Karmûne emiri diğer berberi tayfaları ile ittifak kurdu (Meriye (Almería) ve Gırnata (Granada)) ve şehri geri aldı (1039).
Ebü’l-Kāsım'ın oğlu İsmâil, Kurtuba'ya başarısız bir sefer yaptı ve dönüş yolunda Gırnata Emiri tarafından savaşta öldürüldü (1039). Onun yerine kardeşi el-Mu‘tazıd hâcibliğe getirildi.
1042'de Gırnata Emiri İşbiliye'ye bir sefer düzenledi ve meydana gelen savaşta Ebü’l-Kāsım öldürüldü.
Ebû Amr Abbâd el-Mu‘tazıd-Billâh (1042-1069)
Yerine oğlu geçti. Mu'tazid, Endülüs'te tekrar Arap hakimiyetini sağlamak istiyordu ve komşu küçük Berberi hanedanlarını ortadan kaldırmak için harekete geçti. Bu hamle karşısında Zîrîler'in Gırnata Hükümdarı Bâdîs b. Habbûs; Mevrûr (Morón), Karmûne (Carmona) ve Erkûş (Arcos) berberi liderleri ile ittifak kurdu. Bu ittifaka rağmen 1044 yılında Mirtüle'yi (Mértola), 1051 yılında (Algarve) ve 'yi (Huelva), 1053 yılında da 'yi (Niebla) almayı başardı.
Sonraki yıllarda Mu'tazid ittifak üyeleri ile iyi ilişkiler kurdu. Oğlunun sünnet düğünü için onları İşbiliye'ye davet etti. Bu davete sadece Mevrûr (Morón) emiri , Erkûş (Arcos) emiri ve dostu Runde emiri icap etti. Sarayda onlara pusu kurup, Mevrûr ve Erkûş emirleri ile beraberindeki kişileri yakalatıp hapse attı, bir süre sonra da öldürttü (1053). Berberi ittifakına katılmayan Ebû Nur Hilal’i öldürmedi ancak 4 yıl esaret altında tuttu.
Daha sonra (Silves), Cezîretülhadrâ ve berberi emirliklerin bir çoğunu (Runde, Mevrûr, Erkûş ve Karmûne) fethetti.
1063 yılında İşbiliye topraklarına saldıran León Kralı ile anlaşma yaptı ve yıllık haraç ödemeyi kabul etti.
İbn Abbâd Mu‘temid-Alellah (1069-1091)
Mu‘temid babasının ölümü ile tahta geçti. Birkaç ay sonra sürgündeki eski nedimi ’ı vezirliğe getirdi.
1070 yılında ’in elindeki Kurtuba’yı (Córdoba) aldı. Fakat beş yıl sonra Tuleytula (Toledo) Emîri , León ve Kastilya Kralı VI. Alfonso'nun askeri desteği ile Kurtuba'yı Mu‘temid'in elinden almayı başardı. Mu‘temid burayı 1078 yılında tekrar topraklarına kattı.
Mu‘temid de birçok tayfa devleti gibi VI. Alfonso’ya yıllık vergi ödüyordu. Alfonso, Endülüs’ü müslümanlardan geri almak için (reconquista) İşbiliye'ye iki sefer düzenledi fakat İbn Ammâr’ın siyasî becerisi sayesinde iki kat vergi almayı kabul etti ve saldırılardan vazgeçti (1078).
Mu‘temid, İbn Tâhir’in hâkimiyetinde bulunan Mürsiye’yi (Murcia) alması için veziri ve komutanı 'yi görevlendirdi. Barcelona (Berşelûne) Kontu ’dan aldıkları askeri destek ile şehri ele geçirdiler (1078). İbn Ammâr idareyi Mu‘temid’e bağlamak yerine orada bağımsızlığını ilan etti. 1081 yılında İbn Reşîḳ el-Kuşeyrî bir isyan ile Mürsiye'yi ele geçirdi ve İbn Ammâr kaçmak zorunda kaldı. 1084 yılında Şekūre (Segura) Kalesinde yakalanıp para kaşılığında Mu‘temid'e satıldı ve kısa bir süre sonra da öldürüldü.
VI. Alfonso’nun 1080 yılında ’in elinde bulunan Endülüs’ün en önemli şehirlerinden Tuleytula’yı kuşatması ve beş yıl sonra ele geçirmesi Mu‘temid ve bütün Tayfa devletleri için bir kırılma noktası oldu. Tüm Endülüs'ün hristiyan hakimiyetine girme tehlikesini farkeden Mu‘temid, Murabıt hükümdarı Yûsuf b. Tâşfîn’den yardım istedi. 1086 yılında güçlü bir orduyla Cezîretülhadrâ’ya (Algeciras) geçen Yûsuf b. Tâşfîn, Mu‘temid ve müttefik diğer emirler tarafından karşılandı. Zellâka (Sagrajas) ovasında yapılan savaşta Murâbıt-Endülüs ortak ordusu sayıca üstün hristiyan ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Savaştan sonra Yûsuf b. Tâşfîn Kuzey Afrika'ya geri döndü ancak Alfonso Endülüs şehirlerine tekrar saldırmaya başladı. Bu sefer Mu‘temid bizzat Marakeş’e giderek Yûsuf b. Tâşfîn’den tekrar yardım istedi. 1088 yılında ikinci defa Endülüs’e geçti ama tayfa devletleri arasındaki anlaşmazlıkları görünce geri döndü (1089).
Endülüs'lü müslümanlar iyice zayıflayınca Yûsuf b. Tâşfîn İberya'daki İslam hakimiyetini tekrar sağlamak için emirlikleri birleştirme kararı aldı ve üçüncü defa Endülüs’e geçti (1090). Yûsuf Endülüs şehirlerini birer birer ele geçirdi ve sıra İşbiliye'ye gelince Mu‘temid Alfonso’dan yardım istedi. Alfonso büyük bir orduyu Murâbıt kuvvetlerinin üzerine gönderdi ancak Hısnü’l-Müdevver (Almodóvar del Río) yakınlarında meydana gelen savaşta mağlup edildi (1091). Hristiyan yardımından mahrum kalan Mu‘temid şehri teslim etmek zorunda kaldı. Yûsuf b. Tâşfîn bütün mal varlığına el koydu ve Mu‘temid'i ailesiyle birlikte sürgüne gönderdi. Önce Tanca’ya, ardından Meknes’e ve daha sonra Marakeş yakınında bulunan ’a gönderildi. Burada 1095 yılında vefat etti.
Kültür, ilim ve ticaret
İşbiliye'de Müslümanlar çoğunlukta yaşamaktaydı ve azınlık statüsünde Hristiyan ve Yahudi cemaatleri bulunmaktaydı. Endülüs'ün Arap kültürünü benimsemiş Hristiyan sakinlerine Mozarap Hristiyanları denmekteydi. Mozarap, müsta‘rib kelimesinden gelmektedir. Yahudilerin yüksek devlet görevlerine geldikleri bilinmektedir. Yahudi vezirlerin idaresinde Gırnata ve İşbiliye orduları birbirleriyle savaşmıştı.
Endülüs şiiri Mu‘tazıd-Billâh döneminde zirveye ulaşmıştır. İyi bir şair ve divan sahibi olan Mu‘tazıd, şair ve mûsikişinasları himayesi altına almıştır. Şairler arasında , , , ve sayılabilir. Şair ve vezir 'dan ders alan Mu‘temid-Alellah tıpkı babası gibi iyi bir şair ve divan sahibiydi.
Kurtuba ve Tuleytula, Endülüs Emevî Devleti hükümdarlığında birer ilim merkeziydi. 1070'de Kurtuba'nın ilhak edilmesiyle oradaki ünlü alimler İşbiliye'ye davet edilmişti. Ayrıca Tuleytula'nın 1085'te VI. Alfonso tarafından alınması ile buradan kaçan ilim ve bilim adamları İşbiliye'ye sığınmıştı. Bu iki olay İşbiliye'yi Endülüs'ün ilim merkezi haline getirdi. Gelişmiş bir usturlab icat eden astronom Zerkâlî ve saray bahçelerinin bakımını üstlenen botanikçi gibi sayısız ilim adamının İşbiliye'de yaşadığı bilinmektedir.
Lüster tekniğinin gelişmesiyle İşbiliye'de 11. yüzyılın ikinci yarısından itibaren seramik imalatının hızlandığı bilinmektedir. Seramiklerin üzerine Mu‘tazıd veya Mu‘temid'in adı işleniyordu. Üretilen ürünler arasında kase, tabak ve ibrik gibi sırlı polikrom yemek servis kapları da bulunmaktaydı.
Hristiyan krallıklarla ilişkiler
Hristiyan krallıklara koruma ve askeri destek için haraç () ödeyen tayfalardan biri de İşbiliye Emirliği idi. Tayfaların birçoğu sınırlı sayıda bir orduya sahip olduğu için Hristiyan paralı askerlere muhtaçtı. Zamanla haraçların artması İşbiliye'de vergilerin artmasına yol açtı. Mu'temid hükümdarlığının sonlarına doğru isyanlar çıktı ve bu olay Murâbıtların İşbiliye Emirliği'ni kolayca fethetmesine neden oldu.
Taifa Emirleri
Abbâdîler
- : 1023-1042
- : 1042-1069
- Mu‘temid-Alellah: 1069-1091
- Murâbıtlar tarafından fethedildi: 1091
Dış bağlantılar
- TDV İslâm Ansiklopedisi:
- Lahmîler 11 Mart 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Hîre 8 Şubat 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Ebü’l-Velîd İbn Abbâd 21 Ocak 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Halef el-Husrî 21 Ocak 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- İbn Ammâr 18 Mart 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- A‘lem eş-Şentemerî 12 Kasım 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Bâcî 19 Temmuz 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- İbn Zeydûn 11 Aralık 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- İbn Bassâl 16 Eylül 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- :
- Ebü’l-Kāsım 17 Nisan 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İspanyolca)
- Mu‘tazıd-Billâh 17 Nisan 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İspanyolca)
- Mu‘temid-Alellah 17 Nisan 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İspanyolca)
- Sevilla'nın kısa tarihçesi
- İberya'da Savaş
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- Notlar
- ^ Sözlükte “Araplaşmış, Arap gibi görünen” anlamındaki müsta‘rib kelimesi, Araplaşan hıristiyanları böyle bir değişime uğramayan kuzeydeki hıristiyanlardan ayırmak için -tahkir edici bir vurgu da içerecek biçimde- İspanyol kaynaklarına girdiği mozarap (muzaraves, muztarabes, moçarabes, mozarabos) şeklinde bütün tarihçiler tarafından kullanılmıştır.
- Dipnotlar
- ^ Zwartjes, Otto (2006). "Andalus". Versteegh, Kees (Ed.). Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics. Brill Academic Publisher. s. 58.
- ^ Kennedy, Hugh (11 Haziran 2014). Muslim Spain and Portugal: A Political History of Al-Andalus (İngilizce). Routledge. ISBN .
- ^ Enrique Gordo, Moorish Spain: Cordoba, Seville, and Granada (New York: Crown Publishers, Inc, 1963), 62-75.
- ^ Brian Catlos, Kingdoms of Faith: A History of Islamic Spain (New York: Basic Books, 2018), 203.
- ^ Hugh Kennedy, Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus (London: LongmanLimited, 1996), 153.
- ^ "Hakkı Dursun Yıldız, ABBÂDÎLER, İslam Ansiklopedisi". 14 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2025.
- ^ a b c d e f "Mehmet Özdemir, İBN ABBÂD, Ebü'l-Kāsım, İslam Ansiklopedisi". 13 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2025.
- ^ "Mehmet Özdemir, İBN ABBÂD, Ebü'l-Velîd, İslam Ansiklopedisi". 21 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2025.
- ^ . Historia de España. 1999. Tomo VIII-I: Los Reinos de Taifas, pag. 50-51
- ^ "Abdülkerim Özaydın, BÂDÎS b. HABBÛS, İslam Ansiklopedisi". 3 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2025.
- ^ a b "María Paz Torres Palomo, İBN HAZRÛN, İslam Ansiklopedisi". 17 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2025.
- ^ a b c "ʿAbbādid dynasty | Muslim dynasty | Britannica". www.britannica.com (İngilizce). Erişim tarihi: 27 Nisan 2022.
- ^ a b "Câsim el-Ubûdî, MU'TAZID-BİLLÂH el-ABBÂDÎ, İslam Ansiklopedisi". 18 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2025.
- ^ a b c "Lütfi Şeyban, MU'TEMİD-ALELLAH, İbn Abbâd, İslam Ansiklopedisi". 26 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2025.
- ^ "Medieval Spains: Seville". 15 Ağustos 2003. 15 Ağustos 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Nisan 2022.
- ^ ‘Abd Allāh, manuscript, early twelfth century, in Medieval Iberia: Readings from Christian, Muslim, and Jewish Sources 2nd ed, ed. by Olivia Remie Constable (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2012), 142-146.
- ^ "Thomas B.İrving, İBN REŞÎḲ el-KUŞEYRÎ, İslam Ansiklopedisi". 14 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2025.
- ^ Kremp 1996, s. 266.
- ^ Urquízar Herrera, Antonio (2017). Admiration and Awe : Morisco Buildings and Identity Negotiations in Early Modern Spanish Historiography. Oxford: OUP Oxford. s. 17. ISBN . OCLC 986032907.
- ^ Ibn Darraj Al-Quastalli, manuscript, Medieval Iberia: Readings from Christian, Muslim, and Jewish Sources 2nd ed, ed. by Olivia Remie Constable (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2012), 93-98.
- ^ "Jorge Lirola Delgado, MÜSTA'RİB, İslam Ansiklopedisi". 14 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Nisan 2025.
- ^ Ian Almond, Two Faiths, One Banner: When Muslims Marched with Christians across Europe’s Battlegrounds (Massachusetts: Harvard University Press, 2009), 36.
- ^ Joseph O’Callaghan, A History of Medieval Spain. (London: Cornell University Press, 1975), 316.
- ^ Edwyn Hole, Andalus: Spain under the Muslims (London: Robert Hale Limited, 1958), 29-30.
- ^ Brian Catlos, Kingdoms of Faith: A History of Islamic Spain (New York: Basic Books, 2018), 215.
- ^ BARCELÓ, CARMEN; HEIDENREICH, ANJA (2014). "Lusterware Made in the Abbadid Taifa of Seville (Eleventh Century) and ITS Early Production in the Mediterranean Region". Muqarnas. Cilt 31. ss. 245-276. doi:10.1163/22118993-00311P10. ISSN 0732-2992. JSTOR 44657304.
- ^ James, Boone, Lost Civilization: The Contested Islamic Past in Spain and Portugal (London: Gerald Duckworth and Co, 2009), 138-139.
- ^ Hugh Kennedy, Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus (London: LongmanLimited, 1996), 145.
- ^ Hugh Kennedy, Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus (London: LongmanLimited, 1996), 150.
- ^ Ian Almond, Two Faiths, One Banner: When Muslims Marched with Christians across Europe’s Battlegrounds (Massachusetts: Harvard University Press, 2009), 37.
- Kullanılan kaynaklar
- Özdemir, Mehmet, (Ed.) (2018). İslam Tarihi ve Medeniyeti Cilt 4, Endülüs. Siyer Yayınları. ISBN .
- Kremp, Martin (1996). Die Kleinkönige des islamischen Spanien. Texte zur Geschichte der Taifas des Andalus im 11. Jahrhundert. Mediterranea, Frankfurt/Main. ISBN . (Almanca)
- Bosworth, C. E. (1996). The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual. Edinburgh University Press. s. 20. (İngilizce)
37°23′24″K 5°59′24″B / 37.39000°K 5.99000°B
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Isbiliye Emirligi Arapca طائفة إشبيلي ة Ispanyolca Taifa de Sevilla Iber Yarimadasi nin guneyinde yer alan bir arap tayfa devletiydi Emirlik Abbadiler tarafindan 1023 de kuruldu ve 1091 yilinda Murabitlar tarafindan fethedilene kadar varligini surdurdu En genis toprak sinirlari gunumuzde Ispanya Portekiz ve Cebelitarik ta yer almaktadir Isbiliye Emirligiطائفة إشبيلي ة Abbadiler1023 1091ArmaIsbiliye nin en genis toprak sinirlari y 1080 BaskentIsbiliye Sevilla Yaygin dil ler Arapca Berberi dilleri Mozarapca IbraniceResmi dinIslam Hristiyanlik Mozarap Riti YahudilikHukumetMonarsiEmir 1023 1042 1042 1069 1069 1091Mu temid AlellahTarihi donemOrta Cag Kurtuba halifeligin zayiflamasi1023 Murabitlar tarafindan fethedilmesi1091 Dagilisi1091Para birimiDirhem DinarOnculler ArdillarEndulus Emevi Devleti MurabitlarGunumuzdeki durumuIspanya Portekiz CebelitarikTarihceKoken ve kurulus Aslen Hire Krali Nu man b Munzir el Lahmi nin soyundan Lahmiler gelen atalari Endulus un fethinden hemen sonra Humus tan Isbiliye ye Sevilla goc ederek oraya yerlesmislerdi Isbiliye nin diger tayfa devletlerini fethetmesi Abbadilere mensup Isbiliye nin zengin ve nufuzlu kisilerinden biriydi ve bu sehrin kadiligini yapmaktaydi Kurtuba Halifeligi en 1009 1031 olarak bilinen bir donemde once parcalandi sonra yikildi Ic savasin basladigi yillarda bir cok onemli sahsiyet Kurtuba dan kacmak zorunda kaldi Zenginligi ve comertligi ile bilinen Ebu l Velid onlarin buyuk bir kismini himaye altina aldi Ebu l Kasim Muhammed b Abbad 1023 1042 en Ebu l Velid in ogluydu Hammudiler 1016 yilinda Kurtuba da Halifeligi ele gecirdi ve ilk halife Ali b Hammud oldu h 1016 1018 Isbiliye valisi olarak atanan halifenin kardesi Kasim b Hammud en i babasi Ebu l Velid den sonra kadilik makamina getirdi 1018 yilinda halife oldurulunce kardesi Kasim b Hammud halife secildi h 1018 1021 ve Kurtuba ya yerlesti Gitmeden once Isbiliye nin idaresini Ebu l Kasim a devretti Zamanla hakimiyetini arttiran Ebu l Kasim 1023 yilinda Isbiliye Emirligi ni kurdu Hammudiler e bagli kaldi ve adlarini hutbede okuttu ancak Hammudiler e bagli askerlerin bir daha sehre girmesine izin vermedi 1030 yilinda Bace yi Beja ele gecirdi ancak onu en cok ugrastiran konu Karmune yi Carmona isgal eden 1035 ve Isbiliye yi dogrudan tehdit etmeye baslayan Maleka emiri Yahya el Mu teli ydi Yahya el Mu teli oldurulen ilk Hammudi halifesi Ali bin Hammud un ogluydu Fitne doneminde Endulus Emevi Halifesi II Hisam kayboldu ve kendisinden bir daha haber alinamadi Ebu l Kasim ona cok benzeyen adli bir muezzini buldu ve Isbiliye ye getirdi II Hisam i buldugunu iddia ederek ona biat etti 1035 ve Hammudiler e olan bagliligini sona erdirdi Bazi tayfa devletleri de Sii Hammudilerin yerine bilerek ya da bilmeyerek bu sahte halifeye biat etme karari aldi Ancak Ebu l Kasim kurnaz biriydi Sahte halife kendisine biat icin gelenlere Ebu l Kasim in oglunu Ismail basvezir en tayin ettigini soyluyordu Sahte halife nedeniyle Yahya el Mu teli nin manevi gucu azalirken Ebu l Kasim nufuzunu Isbiliye disina yayma imkanina kavusmus oldu Yahya el Mu teli nin Karmune yi isgal etmesiyle Karmune emiri fr Isbiliye ye sigindi Ebu l Kasim in oglu Ismail komutasindaki Karmune ve Isbiliye ordulari Karmune yi geri aldi 1035 ve meydana gelen savasta el Mu teli olduruldu 1039 yilinda Ebu l Kasim Karmune yi isgal etti ancak Karmune emiri diger berberi tayfalari ile ittifak kurdu Meriye Almeria ve Girnata Granada ve sehri geri aldi 1039 Ebu l Kasim in oglu Ismail Kurtuba ya basarisiz bir sefer yapti ve donus yolunda Girnata Emiri en tarafindan savasta olduruldu 1039 Onun yerine kardesi el Mu tazid haciblige getirildi 1042 de Girnata Emiri en Isbiliye ye bir sefer duzenledi ve meydana gelen savasta Ebu l Kasim olduruldu Ebu Amr Abbad el Mu tazid Billah 1042 1069 Yerine oglu en gecti Mu tazid Endulus te tekrar Arap hakimiyetini saglamak istiyordu ve komsu kucuk Berberi hanedanlarini ortadan kaldirmak icin harekete gecti Bu hamle karsisinda Ziriler in Girnata Hukumdari Badis b Habbus Mevrur Moron Karmune Carmona ve Erkus Arcos berberi liderleri ile ittifak kurdu Bu ittifaka ragmen 1044 yilinda Mirtule yi Mertola 1051 yilinda Algarve ve yi Huelva 1053 yilinda da yi Niebla almayi basardi Sonraki yillarda Mu tazid ittifak uyeleri ile iyi iliskiler kurdu Oglunun sunnet dugunu icin onlari Isbiliye ye davet etti Bu davete sadece Mevrur Moron emiri Erkus Arcos emiri ve dostu Runde emiri en icap etti Sarayda onlara pusu kurup Mevrur ve Erkus emirleri ile beraberindeki kisileri yakalatip hapse atti bir sure sonra da oldurttu 1053 Berberi ittifakina katilmayan Ebu Nur Hilal i oldurmedi ancak 4 yil esaret altinda tuttu Daha sonra Silves Ceziretulhadra ve berberi emirliklerin bir cogunu Runde Mevrur Erkus ve Karmune fethetti 1063 yilinda Isbiliye topraklarina saldiran Leon Krali en ile anlasma yapti ve yillik harac odemeyi kabul etti Ibn Abbad Mu temid Alellah 1069 1091 Mu temid babasinin olumu ile tahta gecti Birkac ay sonra surgundeki eski nedimi en i vezirlige getirdi 1070 yilinda in elindeki Kurtuba yi Cordoba aldi Fakat bes yil sonra Tuleytula Toledo Emiri en Leon ve Kastilya Krali VI Alfonso nun askeri destegi ile Kurtuba yi Mu temid in elinden almayi basardi Mu temid burayi 1078 yilinda tekrar topraklarina katti Mu temid de bircok tayfa devleti gibi VI Alfonso ya yillik vergi oduyordu Alfonso Endulus u muslumanlardan geri almak icin reconquista Isbiliye ye iki sefer duzenledi fakat Ibn Ammar in siyasi becerisi sayesinde iki kat vergi almayi kabul etti ve saldirilardan vazgecti 1078 Mu temid Ibn Tahir in hakimiyetinde bulunan Mursiye yi Murcia almasi icin veziri en ve komutani yi gorevlendirdi Barcelona Berselune Kontu en dan aldiklari askeri destek ile sehri ele gecirdiler 1078 Ibn Ammar idareyi Mu temid e baglamak yerine orada bagimsizligini ilan etti 1081 yilinda Ibn Resiḳ el Kuseyri bir isyan ile Mursiye yi ele gecirdi ve Ibn Ammar kacmak zorunda kaldi 1084 yilinda Sekure Segura Kalesinde yakalanip para kasiliginda Mu temid e satildi ve kisa bir sure sonra da olduruldu VI Alfonso nun 1080 yilinda en in elinde bulunan Endulus un en onemli sehirlerinden Tuleytula yi kusatmasi ve bes yil sonra ele gecirmesi Mu temid ve butun Tayfa devletleri icin bir kirilma noktasi oldu Tum Endulus un hristiyan hakimiyetine girme tehlikesini farkeden Mu temid Murabit hukumdari Yusuf b Tasfin den yardim istedi 1086 yilinda guclu bir orduyla Ceziretulhadra ya Algeciras gecen Yusuf b Tasfin Mu temid ve muttefik diger emirler tarafindan karsilandi Zellaka Sagrajas ovasinda yapilan savasta Murabit Endulus ortak ordusu sayica ustun hristiyan ordusunu agir bir yenilgiye ugratti Savastan sonra Yusuf b Tasfin Kuzey Afrika ya geri dondu ancak Alfonso Endulus sehirlerine tekrar saldirmaya basladi Bu sefer Mu temid bizzat Marakes e giderek Yusuf b Tasfin den tekrar yardim istedi 1088 yilinda ikinci defa Endulus e gecti ama tayfa devletleri arasindaki anlasmazliklari gorunce geri dondu 1089 Endulus lu muslumanlar iyice zayiflayinca Yusuf b Tasfin Iberya daki Islam hakimiyetini tekrar saglamak icin emirlikleri birlestirme karari aldi ve ucuncu defa Endulus e gecti 1090 Yusuf Endulus sehirlerini birer birer ele gecirdi ve sira Isbiliye ye gelince Mu temid Alfonso dan yardim istedi Alfonso buyuk bir orduyu Murabit kuvvetlerinin uzerine gonderdi ancak Hisnu l Mudevver Almodovar del Rio yakinlarinda meydana gelen savasta maglup edildi 1091 Hristiyan yardimindan mahrum kalan Mu temid sehri teslim etmek zorunda kaldi Yusuf b Tasfin butun mal varligina el koydu ve Mu temid i ailesiyle birlikte surgune gonderdi Once Tanca ya ardindan Meknes e ve daha sonra Marakes yakininda bulunan en a gonderildi Burada 1095 yilinda vefat etti Kultur ilim ve ticaretIsbiliye de Muslumanlar cogunlukta yasamaktaydi ve azinlik statusunde Hristiyan ve Yahudi cemaatleri bulunmaktaydi Endulus un Arap kulturunu benimsemis Hristiyan sakinlerine Mozarap Hristiyanlari denmekteydi Mozarap musta rib kelimesinden gelmektedir Yahudilerin yuksek devlet gorevlerine geldikleri bilinmektedir Yahudi vezirlerin idaresinde Girnata ve Isbiliye ordulari birbirleriyle savasmisti Endulus siiri Mu tazid Billah doneminde zirveye ulasmistir Iyi bir sair ve divan sahibi olan Mu tazid sair ve musikisinaslari himayesi altina almistir Sairler arasinda ve sayilabilir Sair ve vezir en dan ders alan Mu temid Alellah tipki babasi gibi iyi bir sair ve divan sahibiydi Kurtuba ve Tuleytula Endulus Emevi Devleti hukumdarliginda birer ilim merkeziydi 1070 de Kurtuba nin ilhak edilmesiyle oradaki unlu alimler Isbiliye ye davet edilmisti Ayrica Tuleytula nin 1085 te VI Alfonso tarafindan alinmasi ile buradan kacan ilim ve bilim adamlari Isbiliye ye siginmisti Bu iki olay Isbiliye yi Endulus un ilim merkezi haline getirdi Gelismis bir usturlab icat eden astronom Zerkali ve saray bahcelerinin bakimini ustlenen botanikci en gibi sayisiz ilim adaminin Isbiliye de yasadigi bilinmektedir Luster tekniginin gelismesiyle Isbiliye de 11 yuzyilin ikinci yarisindan itibaren seramik imalatinin hizlandigi bilinmektedir Seramiklerin uzerine Mu tazid veya Mu temid in adi isleniyordu Uretilen urunler arasinda kase tabak ve ibrik gibi sirli polikrom yemek servis kaplari da bulunmaktaydi Hristiyan kralliklarla iliskilerHristiyan kralliklara koruma ve askeri destek icin harac en odeyen tayfalardan biri de Isbiliye Emirligi idi Tayfalarin bircogu sinirli sayida bir orduya sahip oldugu icin Hristiyan parali askerlere muhtacti Zamanla haraclarin artmasi Isbiliye de vergilerin artmasina yol acti Mu temid hukumdarliginin sonlarina dogru isyanlar cikti ve bu olay Murabitlarin Isbiliye Emirligi ni kolayca fethetmesine neden oldu Taifa EmirleriAbbadiler en 1023 1042 en 1042 1069 Mu temid Alellah 1069 1091 Murabitlar tarafindan fethedildi 1091Dis baglantilarTDV Islam Ansiklopedisi Lahmiler 11 Mart 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Hire 8 Subat 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Ebu l Velid Ibn Abbad 21 Ocak 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Halef el Husri 21 Ocak 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Ibn Ammar 18 Mart 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi A lem es Sentemeri 12 Kasim 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Baci 19 Temmuz 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Ibn Zeydun 11 Aralik 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Ibn Bassal 16 Eylul 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi en Ebu l Kasim 17 Nisan 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Ispanyolca Mu tazid Billah 17 Nisan 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Ispanyolca Mu temid Alellah 17 Nisan 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Ispanyolca Sevilla nin kisa tarihcesi Iberya da SavasAyrica bakinizEndulus Islam tarihi Ispanya tarihi Sunni hanedanlar listesiKaynakcaNotlar Sozlukte Araplasmis Arap gibi gorunen anlamindaki musta rib kelimesi Araplasan hiristiyanlari boyle bir degisime ugramayan kuzeydeki hiristiyanlardan ayirmak icin tahkir edici bir vurgu da icerecek bicimde Ispanyol kaynaklarina girdigi mozarap muzaraves muztarabes mocarabes mozarabos seklinde butun tarihciler tarafindan kullanilmistir Dipnotlar Zwartjes Otto 2006 Andalus Versteegh Kees Ed Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics Brill Academic Publisher s 58 Kennedy Hugh 11 Haziran 2014 Muslim Spain and Portugal A Political History of Al Andalus Ingilizce Routledge ISBN 9781317870418 Enrique Gordo Moorish Spain Cordoba Seville and Granada New York Crown Publishers Inc 1963 62 75 Brian Catlos Kingdoms of Faith A History of Islamic Spain New York Basic Books 2018 203 Hugh Kennedy Muslim Spain and Portugal A Political History of al Andalus London LongmanLimited 1996 153 Hakki Dursun Yildiz ABBADILER Islam Ansiklopedisi 14 Ocak 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Ocak 2025 a b c d e f Mehmet Ozdemir IBN ABBAD Ebu l Kasim Islam Ansiklopedisi 13 Haziran 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Ocak 2025 Mehmet Ozdemir IBN ABBAD Ebu l Velid Islam Ansiklopedisi 21 Ocak 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Ocak 2025 en Historia de Espana 1999 Tomo VIII I Los Reinos de Taifas pag 50 51 Abdulkerim Ozaydin BADIS b HABBUS Islam Ansiklopedisi 3 Ocak 2022 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Ocak 2025 a b Maria Paz Torres Palomo IBN HAZRUN Islam Ansiklopedisi 17 Mayis 2022 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Ocak 2025 a b c ʿAbbadid dynasty Muslim dynasty Britannica www britannica com Ingilizce Erisim tarihi 27 Nisan 2022 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link a b Casim el Ubudi MU TAZID BILLAH el ABBADI Islam Ansiklopedisi 18 Ocak 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Ocak 2025 a b c Lutfi Seyban MU TEMID ALELLAH Ibn Abbad Islam Ansiklopedisi 26 Ocak 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Ocak 2025 Medieval Spains Seville 15 Agustos 2003 15 Agustos 2003 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 27 Nisan 2022 Abd Allah manuscript early twelfth century in Medieval Iberia Readings from Christian Muslim and Jewish Sources 2nd ed ed by Olivia Remie Constable Philadelphia University of Pennsylvania Press 2012 142 146 Thomas B Irving IBN RESIḲ el KUSEYRI Islam Ansiklopedisi 14 Aralik 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 2 Subat 2025 Kremp 1996 s 266 Urquizar Herrera Antonio 2017 Admiration and Awe Morisco Buildings and Identity Negotiations in Early Modern Spanish Historiography Oxford OUP Oxford s 17 ISBN 978 0 19 251800 2 OCLC 986032907 Ibn Darraj Al Quastalli manuscript Medieval Iberia Readings from Christian Muslim and Jewish Sources 2nd ed ed by Olivia Remie Constable Philadelphia University of Pennsylvania Press 2012 93 98 Jorge Lirola Delgado MUSTA RIB Islam Ansiklopedisi 14 Ocak 2025 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 21 Nisan 2025 Ian Almond Two Faiths One Banner When Muslims Marched with Christians across Europe s Battlegrounds Massachusetts Harvard University Press 2009 36 Joseph O Callaghan A History of Medieval Spain London Cornell University Press 1975 316 Edwyn Hole Andalus Spain under the Muslims London Robert Hale Limited 1958 29 30 Brian Catlos Kingdoms of Faith A History of Islamic Spain New York Basic Books 2018 215 BARCELo CARMEN HEIDENREICH ANJA 2014 Lusterware Made in the Abbadid Taifa of Seville Eleventh Century and ITS Early Production in the Mediterranean Region Muqarnas Cilt 31 ss 245 276 doi 10 1163 22118993 00311P10 ISSN 0732 2992 JSTOR 44657304 James Boone Lost Civilization The Contested Islamic Past in Spain and Portugal London Gerald Duckworth and Co 2009 138 139 Hugh Kennedy Muslim Spain and Portugal A Political History of al Andalus London LongmanLimited 1996 145 Hugh Kennedy Muslim Spain and Portugal A Political History of al Andalus London LongmanLimited 1996 150 Ian Almond Two Faiths One Banner When Muslims Marched with Christians across Europe s Battlegrounds Massachusetts Harvard University Press 2009 37 Kullanilan kaynaklarOzdemir Mehmet Ed 2018 Islam Tarihi ve Medeniyeti Cilt 4 Endulus Siyer Yayinlari ISBN 9786057558343 Kremp Martin 1996 Die Kleinkonige des islamischen Spanien Texte zur Geschichte der Taifas des Andalus im 11 Jahrhundert Mediterranea Frankfurt Main ISBN 3 00 000464 5 Almanca Bosworth C E 1996 The New Islamic Dynasties A Chronological and Genealogical Manual Edinburgh University Press s 20 Ingilizce Wikimedia Commons ta Isbiliye Emirligi ile ilgili ortam dosyalari mevcuttur 37 23 24 K 5 59 24 B 37 39000 K 5 99000 B 37 39000 5 99000