Azərbaycanca
Deutsch
日本語
Lietuvos
සිංහල
Türkçe
Українська
United State
İzo-polifoni (Arnavutça Iso-polifonia), Arnavut halk müziğinin geleneksel bir unsurudur ve bu yönüyle UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’nde yer almaktadır. Arnavut Izo-Polifonisi'nin kökeninin, Güney Arnavutluk’a özgü geleneksel çok sesli bir yas töreni olan dayandığı kabul edilir. Bu vokal geleneğin çalgılı biçimi ise zamanla kaba adı verilen müzikal türe dönüşmüştür.
| İzo-polifoni | |
|---|---|
 Performans sergileyen geleneksel bir erkek grubu | |
| Ülke | Arnavutluk |
| Kaynak | 00155 |
| Tescil geçmişi | |
| Tescil | 2008 (3. oturum) |
Güney Arnavutluk’un dört bölgesinde—Lalëria (), , Çamlık ve Laplık—çok sesli şarkı söyleme geleneği kültürel bir unsur olarak yaşamaktadır. Bu geleneğe benzer bir polifonik şarkı söyleme biçimi, Arnavutluk’un kuzeyindeki Piskopoya çevresinde; Kuzey Makedonya’da Polog, Kalkandelen, Kırçova ve Gostivar bölgelerinde; ayrıca kuzey Arnavutluk ile güney Karadağ’daki Malisya yöresinde de görülmektedir.
Laplık bölgesi, çok sesli şarkı geleneğiyle özellikle öne çıkar; bu şarkılar iki, üç ya da dört sesli olarak söylenebilir. İki sesli şarkılar yalnızca kadınlar tarafından icra edilirken, üç sesli şarkılar hem kadınlar hem de erkekler tarafından söylenebilir. Yapılan araştırmalar, dört sesli şarkıların üç sesli yapıdan sonra geliştiğini ve çok sesli söylemenin en karmaşık biçimini oluşturduğunu ortaya koymuştur.
Arnavutluk’un Erigiri kentinde düzenlenen Ulusal Folklor Festivali (Festivali Folklorik Kombëtar), 1968 yılından bu yana her beş yılda bir ekim ayında gerçekleştirilmektedir. Festival programında çok sesli halk şarkılarına da geniş yer verilir.
Coğrafi dağılımı
Arnavut geleneksel çok sesli müziği, Arnavutçanın iki lehçesiyle icra edilir: Tosk ve lehçeleri. Tosk müzik lehçesi, , Muzaka ve Çamlık gibi etnografik Arnavut bölgelerini kapsarken; Lab müzik lehçesi yalnızca Laplık bölgesine özgüdür.
Kökeni
Arnavut Izo-Polifonisi’nin kökeninin, Güney Arnavutluk’a özgü geleneksel çok sesli yas ezgileri olan dayandığı kabul edilmektedir.
Arnavut izo-polifonisini ve genel olarak Balkanlar’ın çok sesli müziğini inceleyen birçok araştırmacı, bu geleneğin kökenlerinin Trako-İllirya dönemine kadar uzandığını savunur. Arnavut çok sesli geleneksel müziğine dair tarihsel belgeler oldukça sınırlıdır. Ancak bu müzik türünün kuşaktan kuşağa sözlü aktarımla günümüze ulaştığı kabul edildiğinden, araştırmacılar da bu geleneğin günümüzde hâlâ yaşatılmakta olan örneklerini inceleyerek tarihsel çıkarımlar yapmışlardır. Arnavut çok sesli müziğinin sahip olduğuna işaret eden çeşitli özgün özellikler bulunmaktadır: Pentatonik modal/tonal yapı, ki bu yapı müzikoloji literatüründe bir toplumun müzik kültürünün erken evresine işaret eden bir unsur olarak değerlendirilir; melodik olarak gelişmemiş reşitatif vokallerin varlığı, çünkü melodinin henüz tam şekillenmemesi geleneğin ilkel bir safhada olduğunu gösterebilir; bağırış ve çağrılar gibi vokal unsurlar, müzik kültürünün erken evrelerine özgü kabul edilir; ve çalgı eşliği olmaksızın yalnızca insan sesiyle yapılan akapella icralar, bir müzik geleneğinin tarihsel olarak köklü olduğunun göstergesi sayılır.
Bölge yüzyıllar boyunca Bizans İmparatorluğu’nun egemenliği altında kalmış olsa da, Balkanlar’daki çok sesli geleneksel müzik, Orta Çağ Bizans müziğinden farklı bir gelişim süreci izlemiştir. Balkan geleneği kurumsallaşmamış, halk tarafından kuşaktan kuşağa kolektif biçimde şekillendirilmiş bir yapıya sahiptir. Buna karşılık, Bizans müziği bireysel besteciler tarafından oluşturulmuş ve kurumsallaşmış bir müzik geleneğidir. Balkan çok sesli müziği sözlü olarak aktarılmış ve genellikle müzik eğitimi olmayan halk tarafından icra edilmiştir. Oysa Bizans müziği yazılı olarak belgelenmiş, eğitimli ve profesyonel müzisyenler tarafından icra edilmiştir. Bu iki müzik geleneği yüzyıllar boyunca yan yana varlıklarını sürdürmüş olduğundan, aralarında karşılıklı bir etkileşim olması muhtemeldir. Ancak uzmanlar, Arnavut çok sesli geleneksel müziği ile Bizans müziği arasındaki etkileşimin sınırlı düzeyde kaldığını düşünmektedir.
Evrimi
Arnavut çok sesli geleneksel müziğinin başlangıçta yalnızca iki melodik hattan oluştuğu düşünülmektedir: birinci ses olan marrës (alıcı) ve ikinci ses olan kthyes ya da pritës (çevirici/karşılayıcı). Başlangıçta kthyes’in belirgin bir melodi işlevi taşımadığı, daha çok serbest bir yapıya sahip olduğu tahmin edilmektedir. Bu erken biçim, günümüzde Ergiri'de kadınlar arasında görülen iki sesli çok sesli şarkı söyleme geleneğinde hâlâ izlenebilmektedir. Zamanla kthyes partisinin melodik açıdan daha belirgin ve sabit bir forma kavuştuğu düşünülür; bu tür belirgin iki sesli gelenek, özellikle erkekler arasında görülmektedir. İki sesli iso-polifoni Ergiri ve Dukat’ta yaygın olmakla birlikte, Arnavutluk’un birçok bölgesinde de karşımıza çıkar: Görice, Libraş, Pogradaş, Kolonya, Fier, Elbasan’ın Yukarı Şpat bölgesi, Muzaka, Avlonya, Berat, Malkasra, Ergiri ve gibi yerlerde bu gelenek sürdürülmektedir. Ayrıca, Kuzey Makedonya’nın , Kırçova ve Kalkandelen bölgelerindeki Arnavut nüfus ile İtalya'nın Kalabriya bölgesindeki arbıreşler topluluğu da bu geleneği yaşatmaktadır.
Arnavut geleneksel polifonisine evrilecek bir sonraki melodik hattın dron olduğu düşünülüyor (Albanian), önceki iki melodik dizeye doğal olarak uyum sağlamış gibi görünüyor ve üç sesli polifoniye yol açıyor. Drone'nun tanıtılması önemli bir sanatsal başarıydı çünkü melodik çizgiler arasındaki armonik etkileşimin çeşitlenmesini ve zenginleşmesini sağladı. Drone, günümüzün Arnavut polifonik geleneğinde çok yaygındır ve günümüzde onsuz çeşitleri bulmak nadirdir. Şu anda üç sesli izo-polifoni karışık cinsiyetli müzik gruplarında bulunabilse de, geleneksel olarak sadece erkekler tarafından söyleniyordu. Üç sesli polifoninin tipik olduğu alanlar Skrapar, Gramsh, Devoll, Gjirokastër, Kolonjë, Saranda ve Vlorë'dir. Müzik araştırmacısı Vasil Tole’ye göre, iki sesli izo-polifoniyi izo-polifoninin gelişiminde bir ilk aşama olarak değerlendirmek yanlıştır. Çünkü bu formda her ne kadar iki sesli bir yapı varmış gibi görünse de, seslerin birbirine dolaylı biçimde eşlik etmesiyle aslında üç sesli bir yapı gizli biçimde oluşmaktadır. Bu nedenle Tole, iki sesli iso-polifoniyi “gizli üç seslilik” olarak tanımlar.
Arnavut çok sesli geleneğine sonradan eklenen üçüncü ses, iso olarak adlandırılır. Iso, başlangıçta iki sesli yapıyı ustalıkla tamamlayarak üç sesli polifoninin doğmasını mümkün kılmıştır. İso'nun devreye girmesi, melodik hatlar arasındaki etkileşimi hem çeşitlendirmiş hem de derinleştirmiştir. Günümüzde iso, Arnavut çok sesliliğinin ayrılmaz bir öğesi haline gelmiş; onsuz icralara neredeyse hiç rastlanmamaktadır. Üç sesli izo-polifoni artık kadın ve erkeklerden oluşan karma topluluklarca da icra edilse de, tarihsel süreçte yalnızca erkekler tarafından seslendirilmiştir. Bu üç sesli düzenin en karakteristik olduğu yöreler arasında İskarapar, Grameç, Devoll, Ergiri, Kolonya, Saranda ve Avlonya sayılabilir.
Ararnavut çok sesli geleneğine sonradan eklenen üçüncü melodik çizgi, “fırlatıcı” (Arnavutça: hedhësi – 3. ses) olarak tanımlanır. Bu ses, dört sesli polifoninin doğmasını sağlamış; sanatsal açıdan bir olgunlaşma işareti olsa da, vokal uyum ve etkileşim yapısını temelden değiştirmemiştir.Dört sesli polifoni, Toskëria, Muzaka ve Çamlık gibi yörelerde hiçbir zaman görülmez; yalnızca Laplık içinde varlık kazanmış ve burada yaygın üç sesli forma eşlik etmiştir. Dört sesli izo-polifoninin varlığının kesinleşmesi ise, 1920’ler–1930’larda ’nun yaptığı kayıtlarla gerçekleşmiştir.
Arnavut İzo-Polifonisi’nin enstrümantal ifadesi, zaman içinde Arnavut dönüşmüştür.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- ^ "UNESCO Culture Sector – Intangible Heritage – 2003 Convention". Unesco.org. 11 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Eylül 2013.
- ^ a b c Tole 2022, ss. 43–45.
- ^ Ardian Ahmedaja, (2008). European voices: Multipart singing in the Balkans and the Mediterranean, Volume 1, p. 210, 243–44. .
- ^ Ahmedaja, Haid (2008), p.214-215
- ^ Ahmedaja, Haid (2008), p.241
- ^ a b c Shetuni 2011, s. 34.
- ^ Stipčević 1989, ss. 189–190.
- ^ a b c Shetuni 2011, ss. 33–34.
- ^ Tole 2014, s. 166.
- ^ a b c Tole 2014.
- ^ Shetuni 2011.
- ^ Tole 2014, s. 105-106.
- ^ a b Tole 2014, s. 106-107.
- ^ Shetuni 2011, ss. 34–35.
- ^ a b Tole 2014, s. 107-109.
- ^ Tole 2014, s. 100.
- ^ a b Shetuni 2011, s. 35.
Konuyla ilgili yayınlar
- Tole, Vasil (2014), Enciklopedia e iso-polifonisë popullore shqiptare (Arnavutça)
Bibliyografi
- Shetuni, Spiro J. (2011). Albanian Traditional Music: An Introduction, with Sheet Music and Lyrics for 48 Songs. McFarland. ISBN .
- (1989). Iliri: povijest, život, kultura [The Illyrians: history and culture] (Hırvatça). Školska knjiga. ISBN .
- Tole, Vasil S. (2022). "Kabaja With Saze as a Ballad Without Words" (PDF). (2): 43-50. ISSN 0585-5047.
Dış bağlantılar
- UNESCO'da Arnavut halk eş sesliliği 24 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- www.isopolifonia.com 31 Mart 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Youtube'daki UNESCO videosu 21 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Izo polifoni Arnavutca Iso polifonia Arnavut halk muziginin geleneksel bir unsurudur ve bu yonuyle UNESCO Somut Olmayan Kulturel Miras Listesi nde yer almaktadir Arnavut Izo Polifonisi nin kokeninin Guney Arnavutluk a ozgu geleneksel cok sesli bir yas toreni olan dayandigi kabul edilir Bu vokal gelenegin calgili bicimi ise zamanla kaba adi verilen muzikal ture donusmustur Izo polifoniUNESCO Somut Olmayan Kulturel MirasiPerformans sergileyen geleneksel bir erkek grubuUlkeArnavutlukKaynak00155Tescil gecmisiTescil2008 3 oturum Guney Arnavutluk un dort bolgesinde Laleria Camlik ve Laplik cok sesli sarki soyleme gelenegi kulturel bir unsur olarak yasamaktadir Bu gelenege benzer bir polifonik sarki soyleme bicimi Arnavutluk un kuzeyindeki Piskopoya cevresinde Kuzey Makedonya da Polog Kalkandelen Kircova ve Gostivar bolgelerinde ayrica kuzey Arnavutluk ile guney Karadag daki Malisya yoresinde de gorulmektedir Laplik bolgesi cok sesli sarki gelenegiyle ozellikle one cikar bu sarkilar iki uc ya da dort sesli olarak soylenebilir Iki sesli sarkilar yalnizca kadinlar tarafindan icra edilirken uc sesli sarkilar hem kadinlar hem de erkekler tarafindan soylenebilir Yapilan arastirmalar dort sesli sarkilarin uc sesli yapidan sonra gelistigini ve cok sesli soylemenin en karmasik bicimini olusturdugunu ortaya koymustur Arnavutluk un Erigiri kentinde duzenlenen Ulusal Folklor Festivali Festivali Folklorik Kombetar 1968 yilindan bu yana her bes yilda bir ekim ayinda gerceklestirilmektedir Festival programinda cok sesli halk sarkilarina da genis yer verilir Cografi dagilimiArnavut geleneksel cok sesli muzigi Arnavutcanin iki lehcesiyle icra edilir Tosk ve lehceleri Tosk muzik lehcesi Muzaka ve Camlik gibi etnografik Arnavut bolgelerini kapsarken Lab muzik lehcesi yalnizca Laplik bolgesine ozgudur KokeniArnavut Izo Polifonisi nin kokeninin Guney Arnavutluk a ozgu geleneksel cok sesli yas ezgileri olan dayandigi kabul edilmektedir Arnavut izo polifonisini ve genel olarak Balkanlar in cok sesli muzigini inceleyen bircok arastirmaci bu gelenegin kokenlerinin Trako Illirya donemine kadar uzandigini savunur Arnavut cok sesli geleneksel muzigine dair tarihsel belgeler oldukca sinirlidir Ancak bu muzik turunun kusaktan kusaga sozlu aktarimla gunumuze ulastigi kabul edildiginden arastirmacilar da bu gelenegin gunumuzde hala yasatilmakta olan orneklerini inceleyerek tarihsel cikarimlar yapmislardir Arnavut cok sesli muziginin sahip olduguna isaret eden cesitli ozgun ozellikler bulunmaktadir Pentatonik modal tonal yapi ki bu yapi muzikoloji literaturunde bir toplumun muzik kulturunun erken evresine isaret eden bir unsur olarak degerlendirilir melodik olarak gelismemis resitatif vokallerin varligi cunku melodinin henuz tam sekillenmemesi gelenegin ilkel bir safhada oldugunu gosterebilir bagiris ve cagrilar gibi vokal unsurlar muzik kulturunun erken evrelerine ozgu kabul edilir ve calgi esligi olmaksizin yalnizca insan sesiyle yapilan akapella icralar bir muzik geleneginin tarihsel olarak koklu oldugunun gostergesi sayilir Bolge yuzyillar boyunca Bizans Imparatorlugu nun egemenligi altinda kalmis olsa da Balkanlar daki cok sesli geleneksel muzik Orta Cag Bizans muziginden farkli bir gelisim sureci izlemistir Balkan gelenegi kurumsallasmamis halk tarafindan kusaktan kusaga kolektif bicimde sekillendirilmis bir yapiya sahiptir Buna karsilik Bizans muzigi bireysel besteciler tarafindan olusturulmus ve kurumsallasmis bir muzik gelenegidir Balkan cok sesli muzigi sozlu olarak aktarilmis ve genellikle muzik egitimi olmayan halk tarafindan icra edilmistir Oysa Bizans muzigi yazili olarak belgelenmis egitimli ve profesyonel muzisyenler tarafindan icra edilmistir Bu iki muzik gelenegi yuzyillar boyunca yan yana varliklarini surdurmus oldugundan aralarinda karsilikli bir etkilesim olmasi muhtemeldir Ancak uzmanlar Arnavut cok sesli geleneksel muzigi ile Bizans muzigi arasindaki etkilesimin sinirli duzeyde kaldigini dusunmektedir EvrimiArnavut cok sesli geleneksel muziginin baslangicta yalnizca iki melodik hattan olustugu dusunulmektedir birinci ses olan marres alici ve ikinci ses olan kthyes ya da prites cevirici karsilayici Baslangicta kthyes in belirgin bir melodi islevi tasimadigi daha cok serbest bir yapiya sahip oldugu tahmin edilmektedir Bu erken bicim gunumuzde Ergiri de kadinlar arasinda gorulen iki sesli cok sesli sarki soyleme geleneginde hala izlenebilmektedir Zamanla kthyes partisinin melodik acidan daha belirgin ve sabit bir forma kavustugu dusunulur bu tur belirgin iki sesli gelenek ozellikle erkekler arasinda gorulmektedir Iki sesli iso polifoni Ergiri ve Dukat ta yaygin olmakla birlikte Arnavutluk un bircok bolgesinde de karsimiza cikar Gorice Libras Pogradas Kolonya Fier Elbasan in Yukari Spat bolgesi Muzaka Avlonya Berat Malkasra Ergiri ve gibi yerlerde bu gelenek surdurulmektedir Ayrica Kuzey Makedonya nin Kircova ve Kalkandelen bolgelerindeki Arnavut nufus ile Italya nin Kalabriya bolgesindeki arbiresler toplulugu da bu gelenegi yasatmaktadir Arnavut geleneksel polifonisine evrilecek bir sonraki melodik hattin dron oldugu dusunuluyor Albanian onceki iki melodik dizeye dogal olarak uyum saglamis gibi gorunuyor ve uc sesli polifoniye yol aciyor Drone nun tanitilmasi onemli bir sanatsal basariydi cunku melodik cizgiler arasindaki armonik etkilesimin cesitlenmesini ve zenginlesmesini sagladi Drone gunumuzun Arnavut polifonik geleneginde cok yaygindir ve gunumuzde onsuz cesitleri bulmak nadirdir Su anda uc sesli izo polifoni karisik cinsiyetli muzik gruplarinda bulunabilse de geleneksel olarak sadece erkekler tarafindan soyleniyordu Uc sesli polifoninin tipik oldugu alanlar Skrapar Gramsh Devoll Gjirokaster Kolonje Saranda ve Vlore dir Muzik arastirmacisi Vasil Tole ye gore iki sesli izo polifoniyi izo polifoninin gelisiminde bir ilk asama olarak degerlendirmek yanlistir Cunku bu formda her ne kadar iki sesli bir yapi varmis gibi gorunse de seslerin birbirine dolayli bicimde eslik etmesiyle aslinda uc sesli bir yapi gizli bicimde olusmaktadir Bu nedenle Tole iki sesli iso polifoniyi gizli uc seslilik olarak tanimlar Arnavut cok sesli gelenegine sonradan eklenen ucuncu ses iso olarak adlandirilir Iso baslangicta iki sesli yapiyi ustalikla tamamlayarak uc sesli polifoninin dogmasini mumkun kilmistir Iso nun devreye girmesi melodik hatlar arasindaki etkilesimi hem cesitlendirmis hem de derinlestirmistir Gunumuzde iso Arnavut cok sesliliginin ayrilmaz bir ogesi haline gelmis onsuz icralara neredeyse hic rastlanmamaktadir Uc sesli izo polifoni artik kadin ve erkeklerden olusan karma topluluklarca da icra edilse de tarihsel surecte yalnizca erkekler tarafindan seslendirilmistir Bu uc sesli duzenin en karakteristik oldugu yoreler arasinda Iskarapar Gramec Devoll Ergiri Kolonya Saranda ve Avlonya sayilabilir Ararnavut cok sesli gelenegine sonradan eklenen ucuncu melodik cizgi firlatici Arnavutca hedhesi 3 ses olarak tanimlanir Bu ses dort sesli polifoninin dogmasini saglamis sanatsal acidan bir olgunlasma isareti olsa da vokal uyum ve etkilesim yapisini temelden degistirmemistir Dort sesli polifoni Toskeria Muzaka ve Camlik gibi yorelerde hicbir zaman gorulmez yalnizca Laplik icinde varlik kazanmis ve burada yaygin uc sesli forma eslik etmistir Dort sesli izo polifoninin varliginin kesinlesmesi ise 1920 ler 1930 larda nun yaptigi kayitlarla gerceklesmistir Arnavut Izo Polifonisi nin enstrumantal ifadesi zaman icinde Arnavut donusmustur Ayrica bakinizArnavutluk un Somut Olmayan Kulturel Miraslari listesi Arnavutluk taki Dunya Miraslari listesiKaynakca UNESCO Culture Sector Intangible Heritage 2003 Convention Unesco org 11 Haziran 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 22 Eylul 2013 a b c Tole 2022 ss 43 45 Ardian Ahmedaja 2008 European voices Multipart singing in the Balkans and the Mediterranean Volume 1 p 210 243 44 9783205780908 Ahmedaja Haid 2008 p 214 215 Ahmedaja Haid 2008 p 241 a b c Shetuni 2011 s 34 Stipcevic 1989 ss 189 190 a b c Shetuni 2011 ss 33 34 Tole 2014 s 166 a b c Tole 2014 Shetuni 2011 Tole 2014 s 105 106 a b Tole 2014 s 106 107 Shetuni 2011 ss 34 35 a b Tole 2014 s 107 109 Tole 2014 s 100 a b Shetuni 2011 s 35 Konuyla ilgili yayinlarTole Vasil 2014 Enciklopedia e iso polifonise popullore shqiptare Arnavutca Bibliyografi Shetuni Spiro J 2011 Albanian Traditional Music An Introduction with Sheet Music and Lyrics for 48 Songs McFarland ISBN 978 0 7864 8630 4 1989 Iliri povijest zivot kultura The Illyrians history and culture Hirvatca Skolska knjiga ISBN 9788603991062 Tole Vasil S 2022 Kabaja With Saze as a Ballad Without Words PDF 2 43 50 ISSN 0585 5047 Dis baglantilarUNESCO da Arnavut halk es sesliligi 24 Subat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi www isopolifonia com 31 Mart 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Youtube daki UNESCO videosu 21 Kasim 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi