Vikipedi özgür ansiklopedi Rasyonelizm sayfasından yönlendirildi Bu maddede kaynak listesi bulunmasına karşın metin içi

Vikipedi ozgur ansiklopedi Rasyonelizm sayfasindan yonlendirildi Bu maddede kaynak listesi bulunmasina karsin metin ici kaynaklarin yetersizligi nedeniyle bazi bilgilerin hangi kaynaktan alindigi belirsizdir Lutfen kaynaklari uygun bicimde metin icine yerlestirerek maddenin gelistirilmesine yardimci olun Agustos 2016 Bu sablonun nasil ve ne zaman kaldirilmasi gerektigini ogrenin Felsefeuzerine bir seriSoldan saga Platon Kant Nietzsche Buda Konfucyus Ibn i RusdPlatonKantNietzsche BudaKonfucyusIbn i RusdDallarGeleneksel Epistemoloji Estetik Etik Mantik Metafizik felsefesi Algi Antropoloji Bilgisayar bilimi Bilim Biyoloji Cinsellik Cografya Dil Din Ekonomi Enformasyon Fizik Edebiyat Egitim Hukuk Kimya Kultur Mantik Matematik Felsefe Muhendislik Muzik Psikiyatri Psikoloji Savas Sinema Siyaset Sosyal bilimler Tarih Teknoloji Tip Toplum Zaman Varlik Yapay zeka ZihinDonemlerAntik Cag Orta Cag Ronesans 17 yuzyil Modern CagdasGeleneklerAnalitik Neopozitivizm Gundelik dil Aristoculuk Budist Abidarma Madyamaka Pramaṇavada Yogacara Carvaka Hegelci Hindu Mimaṃsa Nyaya Vaiseṣika Saṃkhya Yoga Vedanta Kesmir Sivaciligi Navya Nyaya Neo Vedanta Integral yoga Hristiyan Augustinci Humanist Skotcu Thomascilik Okkamcilik Islami Es ari Erken donem Ibn i Rusdcu Ibn i Sinaci Israki Ismaili Tasavvuf Jain Kantci Yeni Kita Varolusculuk Fenomenoloji Konfucyusculuk Neo Yeni Legalizm Marksist Elestirel teori Frankfurt Okulu Platoncu Yeni Pragmatizm Suphecilik Taocu felsefe Yahudi Yahudilik Islam Bolgelere gore gelenekler Afrika Etiyopya Dogu Cin Hint Endonezya Japon Kore Vietnam Orta Dogu Antik Misir Iran Turk Bati Antik Yunan Alman Italyan Eski Iskandinav Amerikan YerlileriLiteraturEstetik Epistemoloji Etik Mantik Metafizik Siyasi felsefeFilozoflarEstetikciler Epistemologlar Etikciler Mantikcilar Metafizikciler Sosyal ve politik filozoflar Felsefede kadinlarListelerDizin Yillar Problemler Yayinlar Teoriler Sozluk Filozoflargtd Akilcilik usculuk veya rasyonalizm olarak da adlandirilan bilginin dogrulugunun duyum ve deneyimde degil dusuncede ve zihinde temellendirilebilecegini one suren felsefi gorus Tanim ve genel tarihce degistir kaynagi degistir Akilcilik bilginin kaynaginin akil oldugunu dogru bilginin ancak akil ve dusunce ile elde edilebilecegi tezini savunan felsefi yaklasima verilen isimdir Buna gore kesin ve evrensel bilgilere ancak akil araciligiyla ve tumdengelimli bir yontemsel yaklasimla ulasilabilir Dunya hakkindaki onemli olan bilginin yalnizca deney otesi yontemlerle elde edilebilecegini savunur Akilcilik her bireyin esit ve degismez ussal ve mantiksal ilkelere sahip oldugunun varsayimi ile cesitli a priori ve apacik gerceklerin varoldugunu onaylar Son zamanlarda cesitli dilbilimcilerin bazi dilbilim kavramlari hakkindaki yazilari haricinde a priori bilginin varligi siklikla reddedilmis kabul edilse dahi etki alani ve konumu daraltilmistir Bu goruse gore kesin bilgi ornegi matematiktir Hakikate ve esyanin bilgisine sadece akil ile erisilebilecegini savunur Bu sebeple akilcilik deneyciligin karsitidir Akla karsi yaklasim pek cok baglamda dindeki vahiy ile yahut etikteki duygu ve hisle karsilastirilan bir yaklasimdir Bununla birlikte felsefede akil genellikle icgoruyle ice dogmayla degil karsilastirilir Bati da akilci gelenek Elealilar Pisagorcular ve Platon ile aklin kendine yeterliligi teorisi Yeni Platonculugun ve idealizmin basat temasidir baslar Runes 263 Aydinlanma dan beri akilcilik felsefenin hizmetine matematigin yontemlerini sunmaya calisir Descartes Leibniz ve Spinoza buna ornek gosterilebilir Bourke 263 Akilcilik Avrupa da genellikle kita felsefesi olarak bilinir cunku Ingiltere de deneycilik daha baskindir Nitekim Leibniz ve Spinoza gibi filozoflarin dusunceleri Ingiliz deneyci filozoflarinkilerle sik sik karsilastirilmistir Fakat bu akilcilik ve deneycilik akimlari ile filozoflarin akilci ve deneyci fikirleri detaylica incelendiginde pek dogru bir eylem veya bakis acisi degildir Genis bir bakis acisindan bir filozof hem akilci hem de deneyci olabilir Lacey 286 287 Asiri noktasinda deneycilik deneyim disi her turlu bilgiyi reddeder ve her turlu bilginin deneyim ile edinildigini savunur Akilcilik ise asiri noktada bilginin deneyim ve algi olmaksizin saf akil ile tamamen ve en iyi sekilde edinilebilecegini savunur Yani deneycilik ile akilcilik arasinda en temel tartisma insan bilgi si nin kaynagidir Bununla birlikte bu tum rasyonalistlerin doga bilimlerinin deneyimsel bilgi ve algilarin yardimi olmadan tam anlamiyla bilinebilecegini one surdukleri anlamina gelmez Aslinda cogu rasyonalist filozof deneyime de en azindan belirli oranda onem vermistir ve belirtilen derecede asiri bir noktada bulunan herhangi bir rasyonalist okul ortaya cikmamistir Hatfield Felsefi bir okul olarak akilcilik ve icerdigi temel ilkeler 18 yuzyilda buyuk bir elestiriye maruz kalmistir Bununla birlikte bu donemde de sayilari az da olsa akilciligi savunan filozoflar olmustur Ornegin Alman Christian August Crusius ve yine Alman Moses Mendelssohn 18 yuzyilda akilciliga en buyuk elestiri deneyci cevrelerden gelmistir Bununla birlikte ornegin Alman filozof Kant da geleneksel akilci dusunce okulunu tenkit etmistir Kant elestirel bir degerlendirmeyle yeni bir rasyonalizm fikrini temellendirmeye yonelir Rasyonalizm gelenegi baslangicindan itibaren ele alindiginda karsimiza pek cok farkli turlerde rasyonalizm yorumlari ya da yaklasim bicimiyle karsilasilir Antik Cag felsefesinde rasyonalizm degistir kaynagi degistir Ana madde Antik Cag felsefesi Rasyonalizm gelenegi Elea Okulu ile birlikte baslatilabilir Ilk akilci filozof Parmanides tir denilebilir Ona gore duyumlar degisebilen seyler olduklarindan bilginin temeli olamazlar aksine aklin degismeyen ilkeleri bilginin temeli olabilir Eleali Zenon hocasi Parmenides in akilciligini daha ileriye goturmustur Duyularin guvenilmezligini kanitlayan paradokslarinin ardinda rasyonalizm dusuncesi temellendirilir Platon ise idealar teorisiyle rasyonalizmi belli basli bir kuram olarak sekillendiren kisi olarak anilir Platon rasyonalizmin yontemsel ilkesi olarak bilinen tumdengelimli yonteminin de onde gelen isimlerindendir Ayrica Aristoteles i de akilciligin kurucu isimlerinden biri olarak belirtmek gerekir Kita felsefesinde akilci filozoflar degistir kaynagi degistir Ana madde Kita felsefesi Genel anlamda kisinin akilci olarak adlandirilabilmesi icin iki temel noktayi onaylamasi ve kabul etmesi gerekmektedir bunlar Akilci sezgi a priori bilgimizin tamami veya bir kisminin kaynagidir ve Gercegin a priori bilgisi mumkundur Cassam s 45 Elealilar ile baslayan akilci gelenegin Bati daki en onemli isimleri Descartes Spinoza Malebranche ve Leibniz dir Descartes in metafizik hakkindaki savlari ve metafiziksel ilkelerinin sonucu olarak gordugu dualistik yapiya sahip akil vucut ayrimini barindiran Kartezyen ruh kavrami Avrupa daki akilcilik gelenegi icin cok onemli bir noktayi olusturmaktadir Nitekim Descartes in metafizige dair akilci gorusleri yaygin kabul gormus ve 17 yuzyilin ikinci yarisinda fiziksel gorusleriyle birlikte bunlar da kitap olarak bircok ogretim merkezinde okutulmustur Descartes in gorusleri kendisinden sonraki filozoflari da buyuk oranda etkilemistir Nitekim Descartes in ortaya attigi insanin ontolojik dualizmi fikri modern toplumlarda dahi siklikla kabul edilen bir savdir Bir diger unlu akilci filozof Spinoza ise baslarda Descartes in metafizik savlarini benimsese de zamanla kendi dusuncelerinin olgunlasmasi ve gelismesiyle birlikte Descartes in savlarini birakarak daha farkli bir metafiziksel anlayis gelistirmistir Kartezyan akil vucut dualizmini reddeden Spinoza Tanri nin yaratilmis dunyadan ayri olarak mevcut oldugu fikrine de karsi cikmistir Ona gore bir tek ebedi varlik vardi Spinoza nin bu fikri ve metafiziksel aciklamalari Bati da panteizm acisindan cok onemlidir Metafizige dair savlari detaylica Etik isimli eserinde yer alir Ayrica dinin de akilci elestirisini yapmistir Hatfield Kartezyan ruh kavramiyla birlikte Descartes in metafizige dair goruslerini genel olarak benimseyen Malebranche ise akli fikirlerin bireysel zihinlerden ziyade Tanri da var oldugu ve Tanri nin gerektiginde insanlara bu bilgileri ilahi bir anlamda sundugunu one surerek Descartes tan ayrilmistir Anilan diger filozoflar gibi Leibniz de baslarda Descartes in fikirlerinin takipcisi olmustur Bununla birlikte daha sonra Descartes in fikirlerini reddederek kendi gelistirdigi metafiziksel fikirleri savunmustur Leibniz dusuncesinde Tanri nin yarattigi dunya bilincli ve ayri kucuk varliklardan olusur Daha sonra bu varliklara monad ismini vermistir Monadoloji 1714 Ayrica Leibniz in dusuncesinde Tanri tum olasi dunyalardan en iyisi olarak dunyayi yaratmistir ki burada kastedilen en iyi mukemmel eksiksiz anlamindadir Bu fikir daha sonralari bircok filozof tarafindan tenkit edilmistir Kantcilik degistir kaynagi degistir Ana madde Immanuel Kant Rasyonalizm konusunda en temel elestirileri kendisi de ozgul bir rasyonalist olan Kant tan gelir Kant Saf Aklin Elestirisi 1781 isimli eserinde bu noktadaki temel elestirisini ortaya koymus ve felsefi ilkelerini aciklamistir Hem amprizmin hem de rasyonalizmin felsefi problemleri elestirel bir sekilde degerlendirilerek Kant felsefesinde asilmaya calisildigi gorulur Bu bakimdan elestirel felsefe olarak adlandirilan felsefe geleneginin kurucusu Kant tir ve o bu yolla ampirizmin ve rasyonalizmin yetersizliklerinden kurtulmaya calismistir Kant insan bilgisinin sinirlarini ve yapisini sorustururken bir yanda aklin kuramsal statusunun belirlenmesi ile ilgilenmis ote yandan da her tur deneyimin kuramsal sinirlarini belirlemeye calismistir Saf Aklin Elestirisi de ozellikle deneyimin zorunlu dogasinin incelenmesine yonelik kapsamli bir girisim vardir A priori ve a posteriori bilginin varligini kabul eden Kant bunlari farkli bilgi turleri olarak siniflandirir ve onceki felsefe geleneklerinin yetersizliklerini bu kategoriler ekseninde degerlendirir Hegelci rasyonalizm degistir kaynagi degistir Rasyonalizm gelenegi Parmenides ten Hegel e uzanan bir gelisim cizgisi gosterir bu cizgi uzerinde birbirinden cok farkli akilcilik anlayislariyla karsilasilir Farkli rasyonalizm tanimlarina ragmen dogrulugun olcusunu akil olarak ele almasini bu felsefe geleneginin ortak bir ogesi olarak ele alirsak soz konusu dusuncenin doruk noktasinda Hegel ile karsilasilir Hegelci diyalektik yontem rasyonalizmin kendi icinde kendini temellendirmesinin bir yontemi olarak ortaya cikmistir Hegel in unlu sav sozu Gercek olan her sey ussal ussal olan her sey gercektir deyisi tum bir rasyonalizm geleneginin en ozlu ifadesi olarak gorulur Aydinlanma ve rasyonalizm degistir kaynagi degistir Ana madde Aydinlanma Cagi Aydinlanmacilik ile birlikte akil ve akilcilik kavramlari farkli bir anlam daha kazandi Felsefi bir vurgudan ote feodal ve dini muessese ve uygulamalar ile sosyal ve politik uygulamalari akil isiginda ve akli temel alarak elestiren kisilere rasyonalist adi verilmeye baslandi ve bu tip elestirel yaklasim da rasyonalizm olarak anilmaya baslandi Burada felsefi ilkelerin ayni zamanda toplumsal duzenlemelerde yeni bir yonelimin kurucu ilkeleri haline gelmesi soz konusudur Bu anlamda rasyonalizm akli kurucu ilke olarak benimseyen ve dinsel toplumsal orgutlenmelere karsi akilci toplumsal duzenlemelerini temel alan yaklasimlari ifade eder Kant in Aydinlanma nedir sorusuna verdigi Insanin kendi aklini kullanmasidir 91 1 93 seklindeki cevabi aklin aydinlanmacilikta felsefi bir ilke oldugunu gosterir Buna gore evrensel bir dayanak noktasi olan akil toplumsal yasamin herkes icin gecerli olabilecek akilci bir duzenlemesini mumkun kilabilecektir Rasyonalizm icindeki filozof ve dusunurler listesi degistir kaynagi degistir Ana madde Rasyonalistler listesi Farabi Messailik Zemahseri Mu tezile Parmenides Eleali Zenon Aristoteles Isaac Asimov Rene Descartes Benjamin Franklin Sigmund Freud Robert A Heinlein Immanuel Kant Gottfried Leibniz Jim Herrick H P Lovecraft Nicolas Malebranche Thomas Paine Thomas Hobbes Platon Gene Roddenberry Abraham Kovoor Joseph Edamaruku Barbara Smoker Baruch Spinoza Elizabeth Cady Stanton Voltaire Herakleitos Sokrates Kaynakca degistir kaynagi degistir Bourke Vernon J 1962 Rationalism p 160 263 in Runes 1962 Cassam Quassim 3 Rationalism Empiricism and the A Priori isimli makale icinde bulundugu eser Boghossian Paul ve Christopher Peacocke New Essays on the A Priori Oxford Oxford University Press 2000 Hatfield Gary Rationalism isimli makale icinde bulundugu eser Encyclopedia of Enlightenment Ed Alan Charles Kors Oxford University Press 2003 11 Eylul 2006 lt http www oxfordreference com views ENTRY html subview Main amp entry t173 e592 gt Lacey A R 1996 A Dictionary of Philosophy 1st edition Routledge and Kegan Paul 1976 2nd edition 1986 3rd edition Routledge London UK 1996 Runes Dagobert D ed 1962 Dictionary of Philosophy Littlefield Adams and Company Totowa NJ Notlar degistir kaynagi degistir http www felsefeekibi com site default asp PG 1419 22 Kasim 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Erisim 02 01 2011 Dis baglantilar degistir kaynagi degistir XX Yuzyil Mitleri Yeni Rasyonalizm 91 olu kirik baglanti 93 gtdFelsefe konulariGenelFelsefe tarihi Antik Cag 160 32 Orta Cag 160 32 Ronesans 160 32 17 yuzyil 160 32 Aydinlanma 160 32 19 yuzyil 160 32 20 yuzyil 160 32 Bati felsefesi Kita felsefesi 160 32 Dogu felsefesi Afrika 160 32 Cin 160 32 Hint 160 32 Iran 160 32 Islam 160 32 Japon 160 32 Kore DallarEstetik 160 32 Etik 160 32 Epistemoloji 160 32 Mantik 160 32 Metafizik 160 32 Felsefe tarihi 160 32 Bilim felsefesi Cografya 160 32 Tarih 160 32 Matematik 160 32 Fizik 160 32 Biyoloji 160 32 Tip 160 32 Felsefe ve edebiyat 160 32 Egitim felsefesi 160 32 Felsefi antropoloji 160 32 Dil felsefesi 160 32 Hukuk felsefesi 160 32 Zihin felsefesi 160 32 Meta felsefe 160 32 Siyaset felsefesi 160 32 Din felsefesi 160 32 Postmodern felsefe 160 32 Teknoloji felsefesi 160 32 Savas felsefesi 160 32 Cevre felsefesi 160 32 Yasam felsefesiEkoller Akimlar Ampirizm 160 32 Ateizm 160 32 Atomculuk 160 32 Aristotelescilik 160 32 Analitik felsefe 160 32 Anarsizm 160 32 Antagonizm 160 32 Determinizm 160 32 Deizm 160 32 Dogmatizm 160 32 Elestiri 160 32 Egoizm 160 32 Fenomenoloji 160 32 Yeni Platonculuk 160 32 Anakronizm 160 32 Rolativizm 160 32 Fatalizm 160 32 Hedonizm 160 32 Indeterminizm 160 32 Idealizm 160 32 Kuskuculuk 160 32 Liberteryanizm 160 32 Monoteizm 160 32 Nihilizm 160 32 Otodeterminizm 160 32 Pozitivizm 160 32 Pragmatizm 160 32 Politeizm 160 32 Panteizm 160 32 Panenteizm 160 32 Platonculuk 160 32 Realizm 160 32 Rasyonalizm 160 32 Senkretizm 160 32 Taoizm 160 32 Klerikalizm 160 32 Sansualizm 160 32 Naturalizm 160 32 Neopozitivizm 160 32 Sofizm 160 32 Septisizm 160 32 Reduksiyonizm 160 32 Immoralizm 160 32 Dogrulamacilik 160 32 Dualizm 160 32 Teizm 160 32 Agnostisizm 160 32 Stoacilik 160 32 Humanizm 160 32 Atomizm 160 32 Paternalizm 160 32 Sezgicilik 160 32 Skolastisizm 160 32 Izolasyonizm 160 32 Nedencilik 160 32 Varolusculuk 160 32 Yararcilik 160 32 Yeni Platonculuk 160 32 Desizyonizm 160 32 Evrimcilik 160 32 Kapitalizm 160 32 Gestalt psikolojisi 160 32 Davraniscilik gtdBilim felsefesiKavramlarAnaliz Analitik sentetik ayrimi A priori amp a posteriori Nedensellik Uygunluk Uyum Yapi Yaratici sentez Sinir problemi Ampirik kanit Aciklayici guc Olgu Yanlislanabilirlik Feminist yontem Fonksiyonel baglamcilik Ignoramus et ignorabimus Tumevarim Kuramlar arasi indirgeme Sorgulama Doga Nesnellik Gozlem Paradigma Tumevarim problemi Bilimsel yasa Bilimsel yontem Bilimsel devrim Bilimsel kuram Sinanabilirlik Kuram secimi Kuram yukluluk Dusuk belirlenme Bilimin BirligiBilim metateorisiTutarlicilik Onaylama butunculugu Insaci deneycilik Yapisal gercekcilik Yapilandirmaci epistemoloji Baglamcilik Uzlasimcilik Tumdengelimci yasabilimsel model Hipotezci tumdengelim modeli Tumevarimcilik Epistemolojik kargasacilik Evrimcilik Yanlislanabilirlik Temelcilik Aracsalcilik Pragmatizm Model bagimli gercekcilik Naturalizm Fizikalizm Pozitivizm 160 Reduksiyonizm 160 Determinizm Akilcilik 160 Deneycilik Genel gorunum 160 Kuramlarin anlamsal gorunumu Bilimsel gercekcilik 160 Anti gercekcilik Bilimsel ozculuk Bilimsel sekilcilik Bilimsel kuskuculuk Bilimcilik Yapisalcilik Uniformitaryanizm VitalizmFelsefi konularFizik Termal ve istatistiksel Hareket Kimya Biyoloji Cografya Sosyal bilimler Teknoloji Muhendislik Yapay zeka Bilgisayar bilimleri Enformasyon Matematik Zihin Psikiyatri Psikoloji Algi Uzay ve zamanIlgili konularSimya Bilimin elestirisi Tanimlayici bilim Epistemoloji Inanc ve akilcilik Sert ve yumusak bilim Bilim tarihi ve felsefesi Bilim tarihi Evrim dusuncesinin tarihi Mantik Metafizik Normatif bilim Sozdebilim Din ve bilim arasindaki iliski Bilim retorigi Bilim calismalari Bilimsel bilgi sosyolojisi Bilimsel cehalet sosyolojisiCaglarina gore Bilim filozoflariAntikPlaton Aristoteles Stoacilik EpikurculukOrta CagIbn Rusd Ibn i Sina Roger Bacon Ockhamli William Saint Victorlu Hugh Dominicus Gundissalinus Robert KilwardbyErken modernFrancis Bacon Thomas Hobbes Rene Descartes Galileo Galilei Pierre Gassendi Isaac Newton David HumeGec modernImmanuel Kant Friedrich Schelling William Whewell Auguste Comte John Stuart Mill Herbert Spencer Wilhelm Wundt Charles Sanders Peirce Wilhelm Windelband Henri Poincare Pierre Duhem Rudolf Steiner Karl PearsonCagdasAlfred North Whitehead Bertrand Russell Albert Einstein Otto Neurath C D Broad Michael Polanyi Hans Reichenbach Rudolf Carnap Karl Popper Carl Gustav Hempel W V O Quine Thomas Kuhn Imre Lakatos Paul Feyerabend Jurgen Habermas Ian Hacking Bas van Fraassen Larry Laudan Daniel DennettKategori Otorite kontroluBNF cb11932724w data GND 4129164 5 HDS 017452 LCCN sh85111520 NKC ph124964 NLI 987007563248105171 https tr wikipedia org w index php title Akilcilik amp oldid 35399656 sayfasindan alinmistir Kategori AkilcilikGizli kategoriler Webarsiv sablonu wayback baglantilariMetin ici kaynaklari olmayan maddeler Agustos 2016Metin ici kaynaklari olmayan tum maddelerOlu dis baglantilari olan maddelerBNF tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleriGND tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleriHDS tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleriLCCN tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleriNKC tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleriNLI tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri