Koordinatlar 16 33 42 S 68 40 48 W 16 56169 G 68 67993 B 16 56169 68 67993 Vikipedi özgür ansiklopedi PumapunkuPuma Punk

Koordinatlar 16 33 42 S 68 40 48 W 16 56169 G 68 67993 B 16 56169 68 67993 Vikipedi ozgur ansiklopedi PumapunkuPuma PunkuPumapunkuBolivia haritasindaki konumu Konum BolivyaBolgeLa Paz DepartmaniRakim3 850 m 13 ft Turplatform hoyuguParcasiTiwanakuUzunluk116 7 metreGenislik167 4 metreYuzolcumuen az 14 hektarTarihceMalzemeElenmis ve katmanli toprak hoyuk andezit ust yapi kumtasi temel ve ic kanallar uclu Cu As Ni bronz alasimi kramplar ogutulmus malakitli kirec ve kum harci turkuaz yesil siva zemin kil kirmizi zemin Kurulus536 600Kultur ler TiwanakuSit ayrintilariArkeologlarDurumHarabeMimariMimari bicimPumapunku tarzi mimari Pumapunku veya Puma Punku Aymara ve Kecuva dilinde Puma Kapisi Bolivya nin La Paz kentindeki Tiwanaku yakinlarinda 6 yuzyildan kalma T seklinde ve stratejik olarak hizalanmis cokmus bir avlu ve tepesinde anitsal bir yapi bulunan insan yapimi terasli bir platform hoyugudur Bati Bolivya daki And Daglari nda bulunan ve 2000 yilindan bu yana UNESCO Dunya Mirasi Alani olarak belirlenmis antik bir arkeolojik kompleks olan Tiwanaku Alani ndaki Pumapunku kompleksinin bir parcasidir Pumapunku kompleksi Pumapunku platform hoyugunun merkezinde yer alan meydanlar ve rampalardan olusan bir yapidir Puma Punku platform hoyugunun tepesindeki anitsal kompleks uzun zaman once bozulmus veya yikilmistir ve gunumuzde bu yapidan geriye sadece kalintilar kalmistir Puma Punku nun insasinin M S 536 dan sonra basladigina inaniliyor Pumapunku Pumapunku nun ikizi olduguna inanilan Akapana disinda Tiwanaku daki en onemli yapiydi Tiwanaku daki yer adlari arasinda yalnizca Akapana ve Pumapunku adlarinin tarihi bir onemi vardir Pumapunku bir zamanlar ayakta duran tam boyutlu gecitlerin mukemmel kopyalari olan birkac minyatur kapiya ev sahipligi yapmaktadir Bu minyatur gecitlere ek olarak muhtemelen en az bes gecit ve birkac kor minyatur gecit bir zamanlar Pumapunku anitsal kompleksine entegre edilmisti veya entegre edilmesi planlaniyordu Pumapunku nun temel platformu sekiz adede kadar andezit gecidi destekliyordu Gunes Gecidi ile benzer ozelliklere sahip bes andezit gecidin parcalari bulundu Pumapunku nun bulundugu yer olan Tiwanaku Inka geleneklerinde onemli bir yere sahiptir Geleneklere gore Tiwanaku nun dunyanin yaratildigi yer olduguna inanilir Pumapunku kompleksi duvarlarla cevrili olmayan bati avlusundan duvarlarla cevrili olmayan merkezi gezinti yolundan tasla kapli terasli bir platform hoyugunden ve duvarlarla cevrili dogu avlusundan olusmaktadir Pumapunku daki tas bloklar Pumapunku nun zirve doneminde hayal edilemeyecek kadar muhtesem oldugu cilali metal plakalar parlak renkli seramik ve kumas suslemelerle suslendigi ve kostumlu vatandaslar suslu giysiler giymis rahipler ve egzotik mucevherlerle donatilmis elitler tarafindan ziyaret edildigi dusunulmektedir Bu kompleks hakkindaki guncel bilgi yasi yazili bir kaydin olmamasi ve define avciligi yagma yapi tasi ve demiryolu balasti icin tas madenciligi ve dogal asinma nedeniyle yapilarin su anki kotu durumu nedeniyle sinirlidir Tarihce span Bu alan tarihte ilk kez Ispanyol fatihi Pedro de Cieza de Leon tarafindan bahsedilmistir 1549 yilinda Inka baskentini ararken tesadufen Tiwanaku ve Pumapunku kalintilarini kesfetmistir Ispanyol kasifler bile devasa monolitlerden ve teknik acidan mukemmel yapilarindan buyulenmislerdir Ispanyollar Tiwanaku ya vardiklarinda Pumapunku daki mimari hala ayaktaydi platformlardan birinde bir giris kapisi ve bir pencerenin hala ayakta durdugunu bildiriyor Tanim span Pumapunku bloklarla kapli terasli bir toprak hoyuktur Kuzey guney ekseni boyunca 167 4 metre 549 fit genisliginde ve dogu bati ekseni boyunca 116 7 metre 383 fit uzunlugundadir Pumapunku nun kuzeydogu ve guneydogu koselerinde dikdortgen hoyugun kuzey ve guneyine dogru 27 6 metre 91 fit uzanan 20 metre 66 fit genisliginde cikintilar bulunur Pumapunku nun dogu kenari Plataforma Litica tarafindan isgal edilmistir Bu yapi 6 8 x 38 7 metre 22 x 127 fit boyutlarinda bir tas terastan olusmaktadir Bu teras cok sayida devasa tas blokla dosenmistir Pumapunku ve Tiwanaku Bolgesi ndeki en buyuk tas levhayi icerir 7 8 metre 26 fit uzunlugunda 5 2 metre 17 fit genisliginde ve ortalama 1 1 metre 3 fit 7 inc kalinligindadir Oyuldugu kirmizi kumtasinin ozgul agirligina dayanarak bu tas levhanin 131 ton 144 kisa ton agirliginda oldugu tahmin edilmektedir Kumtasi levhalarin boyutlari ve puruzsuz yuzeyleri de dahil olmak uzere dikkat cekici yonleri yuzyillardir yorum konusu olmustur Pumapunku nun diger tas isciligi ve cephesi andezit ve kirmizi kumtasi karisimindan olusmaktadir Pumapunku nun cekirdegi kilden olusurken kenarlarinin bazi kisimlarinin altindaki dolgu kil yerine nehir kumu ve cakil taslarindan olusmaktadir Kazilar uc buyuk insaat donemini ve onarimlari ve yeniden modellemeyi belgelemistir Bir kilometre uzakliktaki daha da eski kompleksi bolgede uzun bir yerlesim donemi oldugunu gostermektedir Pumapunku ile bir kilometre uzakliktaki kompleksi arasindaki alan 2007 civarinda yeralti radari manyetometre induklenmis elektriksel iletkenlik ve manyetik alinganlik kullanilarak arastirilmistir Bu arastirmalardan ve kazilardan toplanan jeofizik veriler Pumapunku ve kompleksleri arasindaki alanda cok sayida insan yapimi yapinin varligini gostermektedir Bu yapilar arasinda bina ve sitelerin duvar temelleri su kanallari havuz benzeri yapilar kaplamalar teraslar konut siteleri ve yaygin cakil kaldirimlar yer almaktadir ve bunlarin tumu modern zemin yuzeyinin altinda gomulu ve gizlidir Bolge 2016 yilinda bir drone ile haritalandirilmistir Yapilan arastirma sahanin on yedi hektar buyuklugunde oldugunu ve bunlardan yalnizca iki hektarinin gun yuzune cikarildigini gostermistir Yeraltinda iki ek platform daha bulunmaktadir Yas span And Daglari uzmani Binghamton Universitesi nde profesor olan W H Isbell tarafindan belirtildigi uzere tarafindan Pumapunku yu olusturan hoyuk dolgusunun en derin ve en eski katmanindan alinan organik malzemeden bir radyokarbon tarihi elde edildi Bu katman uc insaat doneminin ilkinde biriktirildi ve Pumapunku nun ilk insasini M S 536 600 e tarihlendirdi 1510 25 B P C14 kalibre edilmis tarih Radyokarbon tarihi andezit ve kumtasi tas isciliginin altindaki hoyuk dolgusunun en derin ve en eski katmanindan geldiginden tas isciligi muhtemelen M S 536 600 den sonra insa edildi Vranich teki kazi hendekleri Pumapunku kompleksinin kil kum ve cakil dolgusunun dogrudan steril orta Pleistosen tortularinin uzerine dosendigini gostermektedir Bu kazi hendekleri ayrica Pumapunku kompleksine bitisik Tiwanaku Bolgesi nin bulundugu alanda And Daglari oncesi kulturel kalintilarinin bulunmadigini da ortaya koymustur Muhendislik span Tasin hassas bir sekilde kesilmis duz bir cizgi ve cizgi icinde islenmis deliklerle detayi Pumapunku nun en buyuk tas blogu 7 81 metre 25 6 fit uzunlugunda 5 17 metre 17 0 fit genisliginde ortalama 1 07 metre 3 fit 6 inc kalinliginda ve yaklasik 131 ton 144 kisa ton agirligindadir Komplekste bulunan ikinci en buyuk tas blok ise 7 90 metre 25 9 fit uzunlugunda 2 50 metre 8 fit 2 inc genisliginde ve ortalama 1 86 metre 6 fit 1 inc kalinligindadir Agirliginin 85 21 ton 93 93 kisa ton oldugu tahmin edilmektedir Bu tas bloklarin her ikisi de Plataforma Litica nin bir parcasidir ve kirmizi kumtasindan yapilmistir Arkeologlar tek tek taslardan ve bilinen tas ocagi alanlarindan alinan orneklerin ayrintili petrografik ve kimyasal analizlerine dayanarak bu ve diger kirmizi kumtasi bloklarinin yaklasik 10 kilometre 6 2 mil uzakliktaki Titicaca Golu yakinlarindaki bir tas ocagindan dik bir egimle yukari tasindigi sonucuna vardilar Tas kaplama ve oymalar icin kullanilan daha kucuk andezit bloklari Pumapunku ve Tiwanaku Alani nin geri kalanindan yaklasik 90 kilometre 56 mil uzakliktaki Copacabana Yarimadasi ndaki tas ocaklarindan geldi Yuksek hassasiyetli kucuk deliklere bir ornek Arkeologlar bu taslarin antik Tiwanaku nun kalabalik is gucu tarafindan tasinip tasinmadigini tartisiyor Birbiriyle celisen birkac spekulatif teori bu is gucunun taslari nasil tasidigini hayal etmeye calisiyor Yaygin iki olasilik lama derisinden yapilmis iplerin ve rampalar ile egimli duzlemlerin kullanimini iceriyor Kor delikli tamamlanmamis andezit blogu Tamamlanmis bloklarda her kor delik bloklarin digerleriyle eslestirilmesi gerektigini kanitlayan kucuk bir T seklinde kramp yuvasina sahiptir Pumapunku nun duvarlari insa edilirken her tas cevresindeki taslarla ic ice gecmistir Bloklar bir bulmaca gibi birbirine oturtulmus ve yuk tasiyan olusturulmustur Jean Pierre Protzen ve Stella Nair bazi taslari kaplayan 1 ila 1 5 milimetre kalinliginda ince bir beyazimsi malzeme tabakasinin olasi bir harc tabakasi oldugunu belirlemislerdir Yaygin bir muhendislik teknigi alttaki tasin ust kisminin belirli bir aciyla kesilmesini ve ayni aciyla kesilmis baska bir tasin onun uzerine yerlestirilmesini icerir Bu acilarin ayni hizada derzler olusturdugu hassasiyet tas kesme konusunda gelismis bir bilginin ve tanimlayici geometrinin kapsamli bir sekilde anlasilmasinin gostergesidir Duvarciligin cogu duzgun bir sekilde kesilmis dogrusal bloklarla karakterize edilir bu kadar duzgunluk duz bir yuzey ve esit derzler korunurken birbirleriyle degistirilebilir Benzer olmalarina ragmen bloklar ayni boyutlara sahip degildir Kesin kesimler onceden imalat ve seri uretim olasiligini akla getiriyor Taslarin bazilari tamamlanmamis durumda ve bu da onlari sekillendirmek icin kullanilan tekniklerden bazilarini gosteriyor Tiwanaku Pumapunku taslari uzerinde ilk profesyonel saha calismasini yuruten mimarlik tarihcileri Jean Pierre ve Stella Nair su sonuca variyor Ince islenmis taslarda puruzsuz yuzeyler mukemmel duz yuzeyler ve tam ic ve dis dik acilar elde etmek icin o donemde Inkalar ve bizim bilmedigimiz tekniklere basvurdular Cesitli dekoratif motiflerde gozlemlenen keskin ve hassas 90 ic acilar buyuk olasilikla cekic taslariyla yapilmamisti Cekic tasinin ucu ne kadar ince olursa olsun Tiahuanaco tas isciliginde gorulen keskin dik ic acilari asla uretemezdi Inka duvar isciligindeki benzer kesimlerin tumu dovme teknigine ozgu yuvarlak ic acilara sahiptir Tiahuanacanlarin insaat aletleri muhtemelen cekic taslari haric esasen bilinmemektedir ve henuz kesfedilmemistir Protzen ve Nair e gore Tiwanaku nun insasinda kullanilan hicbir alet kazilmadi veya bulunmus olsa bile bunlar alet olarak tanimlanmadi Sanat tarihcisi Jessica Joyce Christie ye gore Jean Pierre Protzen ve Stella Nair in deneyleri Tiwanaku zanaatkarlarinin kesin geometrik kesimler ve formlar yaratmayi kolaylastirmak icin cekic taslari disinda aletler kullanmis olabileceklerini ve arkeolojide buna dair hicbir kaydin bulunmadigini gosterdi Nair daha sonra cakmaktasi akik yesim obsidyen obsidyen hidrasyon gri kaya kuvarsit ve hematit gibi taslardan yapilmis bicaklar pullar ve ince keskiler de dahil olmak uzere cesitli olasi tas aletler kullanarak bir oymanin kucuk bir bolumunu kopyalamayi denedi Bronz aletlerin sert andezit uzerinde buyuk olcude etkisiz oldugu kanitlandi Puma Punku oymalarinda gosterilen ayni yuksek hassasiyeti elde ederek yaklasik sekiz inc capinda yarim hac seklinde bir tasarim oymayi basardi Nasil kopyalayacagini cozemedigi bir unsur oymanin ic kisminin tam olarak duz yuzeyiydi ve arastirmacilar Tiahuanaco oymalarinda bu tur yuzeylerin her yerde bulunmasindan etkilendiler Islem 40 saat surdu ancak bunun bir kismi deneme yanilma yoluyla gerceklesti arastirmacilar deneyimli bir kisinin yaklasik 25 saat surecegini tahmin ettiler Tiwanaku muhendisleri ayrica bu komplekste islevsel sulama sistemleri hidrolik mekanizmalar ve sizdirmaz kanalizasyon hatlari insa ederek kentsel altyapiyi da gelistirdiler Mimari span Yapi tasi tekniginin gosterimi Pumapunku uc seviyeli tas istinat duvarlarina sahip buyuk bir toprak platform hoyuguydu Plani kare degil T seklindedir Bu devasa yapilarin agirligini desteklemek icin Tiwanaku mimarlari temelleri olustururken titiz davrandilar genellikle taslari dogrudan ana kayaya yerlestirdiler veya hassas hendekler kazip bunlari buyuk tas bloklari desteklemek icin katmanli tortul taslarla dikkatlice doldurdular Modern muhendisler Pumapunku nun tabaninin katmanlama ve biriktirme adi verilen bir teknik kullanilarak insa edildigini savunuyorlar Iceriden kum katmanlari ve disaridan kompozit katmanlari donusumlu olarak kullanilarak dolgular derzlerde ust uste binerek temas noktalarini derecelendirerek saglam bir taban olusturuyor Kramplarin kullanimi span Tiwanaku daki kramp teknigi yukarida Delphi deki kramp teknigiyle asagida karsilastirildiginda Pumapunku daki dikkat cekici ozellikler benzersiz bir bakir arsenik nikel bronz alasimindan olusan I sekilli mimari kramplardir Bu I sekilli kramplar Tiwanaku daki terasli platform hoyugu Akapana nin tabaninda bulunan bir kanal bolumunde de kullanilmistir Bu kramplar cokmus avlulari bosaltmak icin tas kapli kanallarin duvarlarini ve tabanini olusturan bloklari tutar Pumapunku nun guney kanalinda I sekilli kramplar yerinde dokulmustur Tam tersine Akapana kanalinda kullanilan kramplar bakir arsenik nikel bronz kulcelerin soguk cekiclenmesiyle sekillendirilmistir Benzersiz bakir arsenik nikel bronz alasimi un sonlarinda yaklasik 600 900 yillarinda Tiwanaku ve San Pedro de Atacama arasindaki bolgedeki metal eserlerde de bulunmustur Peru da T seklinde oyuklar Korikancha ve Ollantaytambo da da bulunabilir Kramp teknigi ayrica Antik Misir ornegin Khnum tapinaginda ve Antik Yunan ornegin Erehteyon da yapilarinda da bulunabilir Stubel ve Uhle ye gore Atina daki Olimpia ve Erehteyon daki kramp oyuklari Tiwanaku dakilerle ayni sekle sahiptir Buna carpici derecede tutarli teknik arac secimi auffallend ubereinstimmenden Wahl der technischen Mittel adini verirler ve bunun insan dusunce tarzindaki benzer kaliplardan Gesetzmassigkeit der menschlichen Denkentwickelung kaynaklandigini dusunurler Pumapunku temel platformlarindaki kramp yuvalari Pumapunku temel platformlarindaki kramp yuvalari Bu bloga daha fazla tas eklendigini dusunduren I kramp yuvali sus tasi Ollantaytambo da Pumapunku da bulunanlara benzer T seklinde yuvalar Tiwanaku kramp tekniginin sol Delfi teknigiyle sag karsilastirilmasiOllantaytambo ile olasi baglanti span Ollantaytambo daki alti monolit duvari Kaliforniya Universitesi Berkeley den mimarlik tarihcisi Jean Pierre Protzen gecmiste Ollantaytambo daki binalar arasinda anitsal yapilarin ornegin Alti Monolit Duvari daha erken Tiwanaku kulturunun eseri oldugu ve Inkalar tarafindan yeniden kullanildigi yonunde sik sik iddialar bulundugunu belirtmektedir Alti monolitin Duvari ve bloklarin geri donusturuldugu yok olmus yapilarin Inkalardan oncesine ait oldugu ve daha eski Tiahuanaco kulturune ait oldugu yonundeki bir iddia devam ediyor Bu iddiayi destekleyen kanitlar dorduncu monolit uzerine oyulmus basamak motifinde ve birkac bloga oyulmus T seklindeki yuvalarda bulunuyor her ikisinin de Tiahuanaco tarzi mimarinin ayirt edici ozellikleri olduguna inaniliyor Bu iddianin bir cesidi Tiahuanaco benzeri unsurlarin Ollantaytambo ya Titicaca Golu nden tas ustalari tarafindan getirildigidir Buradaki tek soru Titicaca Golu nden tas ustalarinin yuzyillar boyunca benzeri hicbir sey insa edilmemisken neden Tiahuanaco benzeri bir seyi hatirladiklaridir Bana Tiahuanaco yu hatirlatan bir sey varsa o da T seklindeki yuvalar ve guclu bir sekilde degisiklige ugramis andezitin duzenli sirali duvar orgusudur Gercekten de Tiahuanaco da ozellikle Puma Punku bolgesinde bircok T seklinde yuva bulunmaktadir Ancak Protzen e gore Ollantaytambo da yalnizca T seklinde yuvalar bulunurkenTiwanaku da L T cift T veya U Y Z gibi cok cesitli sekillerde ve boyutlarda kramp yuvalari bulunur Ollantaytambo ile Tiwanaku arasindaki benzerlikler Heinrich Ubbelohde Doering ve tarafindan da fark edildi Pumapunku nun Kapilari span Tam boyutlu ag gecitleri span En az bes gecit ve birkac kor minyatur gecit bir zamanlar Pumapunku anitsal kompleksine entegre edilmisti veya entegre edilmesi amaclanmisti Pumapunku nun temel platformu sekiz adede kadar andezit gecidi destekliyordu ile benzer ozelliklere sahip bes andezit gecidin parcalari bulundu Minyatur gecitler span Diger andezit bloklarla birbirine baglanan veya birbirine baglanmasi amaclanan ve kor minyatur gecitler olusturan sozde H bloklari ndan bazilari Gecitlerin nasil gorundugu tam olcekli bir mimari formun dogru ve kucultulmus olcekli bir modeli olan Escritorio del Inca adli monolitte tasvir edilmistir Pumapunku da bir zamanlar ayakta duran anitsal tam boyutlu gecitlerin kusursuz kopyalari olan minyatur gecitler de mevcuttur Tiahuanacanlar tam boyutlu anitsal mimariyi minyatur mimariye indirgerken belirli bir formul uyguladilar Daha buyuk anitsal yapilarin kopyalari da mevcuttur Ornegin Escritorio del Inca olarak bilinen ve cok begenilen oyma blogun tam olcekli mimarinin dogru ve kucultulmus olcekli bir modeli oldugu gosterilmistir Kucuk Pumapunku gibi bu model taslarin bazilari izole taslar degil daha ziyade diger taslar ve tas parcalariyla baglam icinde uyum sagliyor gibi gorunmektedir Protzen ve Nair e gore bu model taslarin cogunun birden fazla ornek halinde yapilmis olmasi seri uretime isaret etmektedir Cift kavisli lentolar span Pumapunku ve Tiwanaku nun Kantatayita gibi diger bolgelerinde karmasik yuzeylere sahip cift egimli lentolar bulunmustur Jean Pierre Protzen ve Stella Nair cift egimli lentolarin dik parabolik egrisinin Kantatayita lentosununki gibi modern tas ustalari icin kopyalanmasinin zor olacagini gunumuzde herhangi bir tas ustasinin becerilerini zorlar belirtmektedir Heykeller span Gunes Kapisi nin onden gorunusu cogu uzman Gunes Kapisi nin bir zamanlar Pumapunku nun anitsal yapisina entegre edildigine inaniyor Pumapunku platform hoyuguyle iliskili en az iki monolit bulunmaktadir Bu monolitlerden biri Pumapunku monolitidir veya Pumapunku steli Pumapunku kampusunun batisinda kesfedilmis ve ilk olarak 1876 da fotograflarla belgelenmistir Akapana heykellerinde oldugu gibi Chachapuma olarak bilinen heykellerin bir zamanlar Pumapunku girisini koruduguna dair kanitlar mevcuttur Chachapuma lar genellikle girisin her iki tarafindaki andezit kaideler uzerine yerlestirilirdi Bu heykeller yirtici hayvanlarin korkutucu ozelliklerini gosterir bir elinde insan basi digerinde balta tutarken comelir veya diz cokerler Bazi yazarlar Chachapuma larin anitsal yapilara girerken insanlardan kurban talep ettigine inanmaktadir Bazi yazarlar Puma Punku da bulunan taslardaki bazi isaretler nedeniyle Gunes Kapisi nin Puma Punku nun bir parcasi olduguna inanmaktadir Alan Kolata ya gore Gunes Kapisi nda tasvir edilen terasli platform hoyugu aslinda Pumapunku nun stilize edilmis bir tasviridir nin arka yuzunde Pumapunku nun tas levhalarinda ve kapilarinda gorulebilen desenler vardir Bu nedenle bazilari Gunes Kapisi nin bir zamanlar Pumapunku nun ana girisini olusturdugunu varsaymaktadir Catilar span Pumapunku girisinin catilari buyuk olasilikla kamisindan yapilmisti Pumapunku nun bati girisinde Totora kamisina benzeyen kayaclar bulundu Tiwanaku da ayakta duran mimari yapilari goren ilk ziyaretciler saman a benzeyen olusumlardan bahsettiler Salonun catisi tastan olmasina ragmen disaridan saman gibi gorunuyor Cunku Kizilderililer evlerini samanla kapliyorlar ve bu odanin diger evler e benzemesi icin tasi isleyip oyuyorlar boylece samandan bir ortu gibi gorunuyor Buyuk Totora kamislari Tiwanaku muzesinde bulunmaktadir Kulturel ve manevi onemi span Bazi teorilere gore Pumapunku kompleksi ve cevresindeki Akapana Kalasasaya Putuni ve Kerikala gibi anitsal yapilar Tiwanakular icin manevi ve rituel merkezleri olarak islev goruyordu Bu bolge guzelligine hayran kalmak icin uzaklardan gelen hacilari kendine ceken And Daglari dunyasinin merkezi olabilir Bu yapilar yerel manzarayi donusturdu Pumapunku Illimani volkanik dagiyla butunlesmisti Halusinojenik bitkilerin kullanimiyla manevi onem ve hayranlik duygusu zihin degistirici ve hayat degistirici bir deneyime donusturulmus olabilir Sac orneklerinin incelenmesi Kuzey Sili deki Tiwanaku kulturunde bulunan bircok mumyada bir yasindaki bebekler de dahil olmak uzere psikoaktif madde kalintilarinin bulundugunu ortaya koyarak bu maddelerin Tiwanakular icin onemini gostermektedir Zirve ve dusus span Tiwanaku medeniyeti ve bu muhafazalarin ve platform hoyuklerinin kullanimi M S 700 ile 1000 yillari arasinda zirveye ulasmis gibi gorunuyor bu noktada sehir merkezi ve cevresi 10 000 ila 20 000 sakini barindirabiliyordu Patates kinoa misir ve diger cesitli mahsullerin yetistirilmesini desteklemek icin 30 mil kareden 80 km2 fazla uzanan karmasik bir sulama sistemi de dahil olmak uzere kapsamli bir altyapi gelistirildi En parlak yuzyillarinda Tiwanaku kulturu Titicaca Golu havzasinin yani sira Bolivya ve Sili nin bazi bolgelerine de hakim oldu Gorunuse gore bu kultur M S 1000 civarinda aniden dagildi ve arastirmacilar bunun nedenlerini ancak tahmin edebiliyor Muhtemel senaryolardan biri hizla baslayan uzun sureli bir kuraklik Kalabalik nufuslari icin gereken muazzam mahsulu uretemeyen Tiwanaku gorunuse gore yerel dag siralarina dagildi ve kisa bir sure sonra ortadan kayboldu Gorunuse gore Puma Punku insaatcilari tamamlayamadan terk edildi Atlantis ve antik uzaylilar span Pumapunku kayip kitalar ve dunya disi mudahaleler hakkindaki sozdebilim teorilerinin konusudur Binlerce web sitesi ve kaynak uzayli yasam formlari ve Atlantis meraklilari tarafindan ortaya atilan sozde bilimsel teorilere atifta bulunmaktadir Arkeolog Jeb J Card Pumapunku nun alternatif arkeoloji ve ozellikle antik uzaylilar hakkindaki kitap ve televizyon programlarinin vazgecilmezi oldugunu belirtmektedir Card a gore Atlantis ve uzayli meraklilari ince islenmis duvar isciligine ve Pumapunku nun yuksek Altiplano daki konumuna gizem olarak bakmaktadirlar Arkeolog Alexei Vranich bazi antik uzayli meraklilarinin Pumapunku anitsal kompleksinin iyi korunmus yerel oncullerinin bulundugu Pukara ve Chiripa daki bazi anitsal yapilar fikrine karsi cikmaktadir Ona gore bu tur kesifler Pumapunku nun dunya disi teknolojinin bir ornegi oldugu yonundeki antik uzayli meraklilarinin iddialarina karsi saglam bir kanit niteligindedir Bu iddialar kismen Pumapunku anitsal kompleksinin bicim ve tasariminin yerel onculleri olmadigi fikrine dayanmaktadir Chiripa daki yapilar Pumapunku daki binalara benzer sepet izleri ve yiyecek kalintilari bulundugu icin depo kutulari olarak tanimlanmistir Vranich nesiller boyu amatorlerin uc unsurlarin ve sozde arkeologlarin Tiwanaku mimarisinin gorunurdeki geometrik mukemmelliginin dunya disi mudahalenin veya kayip bir super medeniyetin sonucu oldugunu iddia ettiklerini belirtmektedir Bunun yerine kalintilari Titicaca havzasinin sakinlerine atfetmistir Public Archaeology dergisinin 2019 sayisinda Johns Hopkins Universitesi nden Franco D Rossi antik uzayli teorisyenlerinin Pumapunku yu insa edemeyecek olan Aymara halkini tas devri insanlari olarak adlandirmasini elestiriyor Fotograf galerisi span H blogu nun icinde ic ice gecmis kare sembolu Ayni ic ice gecmis kare sembolleri Pukara muzesindeki tas stellerde de bulunabilir Pumapunku da Gunes Kapisi na benzer ikonografiye sahip bir kapi Pumapunku daki bir gecidin parcasi Pumapunku daki sus taslari Bu bloga daha fazla tas eklendigini dusunduren I kramp yuvali sus tasi Andezit bloklarindan birinin detayi Pumapunku Stili mimarisinin tipik ozelligi olan ic ice gecmis yapilar Pumapunku da bir Inka evinin yeniden insasi Pumapunku Tiwanaku nun bir kisminin Sanal Yeniden Insasi Alexei Vranich tarafindan bilgisayar destekli yeniden yapilandirma Pumapunku anitsal kompleksinin tamamiAyrica bakiniz span Tiwanaku AkapanaBibliyografya span Isbell William H 2004 Palaces and Politics in the Andean Middle Horizon Palaces of the Ancient New World Dumbarton Oaks Research Library and Collection ss 191 246 ISBN 9780884023418 7 Ocak 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Protzen Jean Pierre Nair Stella 1997 Who taught the Inca stonemasons their skills A comparison of Tiahuanaco and Inca cut stone masonry Journal of the Society of Architectural Historians 56 2 146 167 doi 10 2307 991281 JSTOR 991281 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2000 On Reconstructing Tiwanaku Architecture Journal of the Society of Architectural Historians 59 3 358 371 doi 10 2307 991648 JSTOR 991648 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2002 The Gateways of Tiwanaku Symbols or passages Andean Archaeology II Art landscape and society Springer ss 189 223 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Monographs Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 9781931745673 JSTOR j ctvdmwwsq Sangines Carlos Ponce 1970 Acerca de la procedencia del material litico de los monumentos de Tiwanaku Academia Nacional de Ciencias de Bolivia Academia Nacional de Ciencias de Bolivia 1892 Die Ruinenstatte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Peru eine kulturegeschichtliche Studie Almanca Breslau ss 25 28 doi 10 11588 diglit 21775 Vranich Alexei 1999 Interpreting the meaning of ritual spaces the temple complex of Pumapunku Tiwanaku Bolivia Tez University of Pennsylvania Vranich Alexei 2006 The construction and reconstruction of ritual space at Tiwanaku Bolivia AD 500 1000 Journal of Field Archaeology 31 2 121 136 doi 10 1179 009346906791071990 Vranich Alexei Levine Abigail R 2013 A Radiocarbon Chronology of the Pumapunku Complex and a Reassessment of the Development of Tiwanaku Bolivia Advances in Titicaca Basin Archaeology 2 Monographs Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA ss 127 146 ISBN 9781950446117 JSTOR j ctvdjrqk5 17 Vranich Alexei 2018 Reconstructing ancient architecture at Tiwanaku Bolivia the potential and promise of 3D printing Heritage Science 6 1 20 doi 10 1186 s40494 018 0231 0 2 Bilinmeyen parametre article number gormezden gelindi yardim Kaynakca span Tiwanaku Tiwanaku Kulturunun Manevi ve Siyasi Merkezi PDF UNESCO UNESCO Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Birx H 2006 Encyclopedia of Anthropology 2455 Teller Road Thousand Oaks California 91320 United States SAGE Publications Inc doi 10 4135 9781412952453 ISBN 978 0 7619 3029 7 a b c d Palaces of the Ancient New World Isbell William H 2004 s 191 246 Erisim tarihi 21 Eylul 2025 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link a b c d e f Vranich Alexei 1 Ocak 1999 Interpreting the Meaning of Ritual Spaces The Temple Complex of Puma Punku Tiwanaku Bolivia A Vranich 1999 pdf Interpreting the Meaning of Ritual Spaces The Temple Complex of Puma Punku Tiwanaku Bolivia A Vranich 1999 pdf a b c d Vranich Alexei 1 Ocak 2006 The Construction and Reconstruction of Ritual Space at Tiwanaku Bolivia A D 500 1000 Journal of Field Archaeology 31 2 121 136 doi 10 1179 009346906791071990 ISSN 0093 4690 a b c d e Sangines Carlos Ponce Terrazas Gerardo Mogrovejo 1970 Acerca de la procedencia del material litico de los monumentos de Tiwanaku examen arqueologico estudio geologico petrografico Ispanyolca Academia Nacional de Ciencias de Bolivia Kolata Alan L 1993 The Tiwanaku portrait of an Andean civilization The peoples of America Cambridge MA Oxford Blackwell ISBN 978 1 55786 183 2 Maria Longhena Walter Alva Marion Pausch Die Inka das grosse Volk der Anden Karl Muller Verlag 2002 s 206 a b Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA s 151 doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 978 1 931745 67 3 Vranich Alexei 13 Aralik 2018 Reconstructing ancient architecture at Tiwanaku Bolivia the potential and promise of 3D printing Heritage Science Ingilizce 6 1 5 doi 10 1186 s40494 018 0231 0 ISSN 2050 7445 a b Protzen Jean Pierre Nair Stella E Eylul 2000 On Reconstructing Tiwanaku Architecture Journal of the Society of Architectural Historians 59 3 358 371 doi 10 2307 991648 Ernenweini E G and M L Konns 2007 Subsurface Imaging in Tiwanaku s Monumental Core Technology and Archaeology Workshop Dumbarton Oaks Research Library and Collection Washington D C Williams P R N C Couture and D Blom 2007 Urban Structure at Tiwanaku Geophysical Investigations in the Andean Altiplano In J Wiseman and F El Baz eds ss 423 441 Remote Sensing in Archaeology Springer New York The secrets of Tiwanaku revealed by a drone Ingilizce Erisim tarihi 21 Eylul 2025 a b c d e f g h Protzen Jean Pierre Nair Stella 1 Haziran 1997 Who Taught the Inca Stonemasons Their Skills A Comparison of Tiahuanaco and Inca Cut Stone Masonry Journal of the Society of Architectural Historians Ingilizce 56 2 146 167 doi 10 2307 991281 ISSN 0037 9808 Robinson Eugene 1990 In Bolivia Great Excavations Tiwanaku Digs Unearthing New History of the New World The Washington Post Dec 11 1990 d 01 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Ingilizce Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA s 154 doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 978 1 931745 67 3 Jessica Joyce Christie Memory landscapes of the Inka carved outcrops Lexington Books 2015 s 41 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Ingilizce Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA s 154 174 doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 978 1 931745 67 3 Young Sanchez Margaret Anne 2004 Tiwanaku ancestors of the Inca Lincoln University of Nebraska press ISBN 978 0 8032 4921 9 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Ingilizce Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA s 59 doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 978 1 931745 67 3 Lechtman H N 1998 Architectural cramps at Tiwanaku copper arsenic nickel bronze In Metallurgica Andina In Honour of Hans Gert Bachmann and Robert Maddin edited by T Rehren A Hauptmann and J D Muhly ss 77 92 Deutsches Bergbau Museum Bochum Germany Lechtman H N 1997 El bronce arsenical y el Horizonte Medio En Arqueologia antropologia e historia en los Andes in Homenaje a Maria Rostworowski edited by R Varon and J Flores ss 153 186 Instituto de Estudios Peruanos Lima Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Ingilizce Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA s 259 doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 978 1 931745 67 3 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Ingilizce Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA s 193 doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 978 1 931745 67 3 Stubel A Uhle M Die Ruinenstatte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Peru eine kulturegeschichtliche Studie Leipzig 1892 digi ub uni heidelberg de s 37 Erisim tarihi 21 Eylul 2025 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link a b Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The stones of Tiahuanaco a study of architecture and construction Monograph Ingilizce Los Angeles Cotsen Institute of Archaeology Press University of California Los Angeles s 258 ISBN 978 1 931745 67 3 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Ingilizce Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA s 152 doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 978 1 931745 67 3 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Ingilizce Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA s 12 doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 978 1 931745 67 3 Kevin J Vaughn Nicholas Tripcevich Antik And Daglari nda madencilik ve tas ocagi isletmeciligine giris sosyopolitik ekonomik ve sembolik boyutlar Antik And Daglari nda Madencilik ve Tas Ocagi Isletmeciligi Springer New York NY 2013 s 71 Protzen amp Nair 2002 s 210 Vranich 2018 s 6 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2002 Silverman Helaine Isbell William H Ed The Gateways of Tiwanaku Ingilizce Springer US ss 210 213 doi 10 1007 978 1 4615 0597 6 921 Eylul 2025 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2002 Silverman Helaine Isbell William H Ed The Gateways of Tiwanaku Ingilizce Springer US s 213 doi 10 1007 978 1 4615 0597 6 921 Eylul 2025 Vranich Alexei 13 Aralik 2018 Reconstructing ancient architecture at Tiwanaku Bolivia the potential and promise of 3D printing Heritage Science Ingilizce 6 1 6 doi 10 1186 s40494 018 0231 0 ISSN 2050 7445 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2002 Silverman Helaine Isbell William H Ed The Gateways of Tiwanaku Ingilizce Springer US s 212 doi 10 1007 978 1 4615 0597 6 921 Eylul 2025 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2002 Silverman Helaine Isbell William H Ed The Gateways of Tiwanaku Ingilizce Springer US s 205 doi 10 1007 978 1 4615 0597 6 921 Eylul 2025 John Wayne Janusek Antik Tiwanaku Cilt 9 Cambridge University Press 2008 s 135 Anna Guengerich John W Janusek Bolivya Tiwanaku daki Sunawa Monoliti ve Genisletilmis Kol Heykelleri Turu Nawpa Pacha 2020 s 4 Historische Fotobestande aus Sudamerika im Archiv fur Geographie Leipzig Visual History Almanca 11 Haziran 2017 Erisim tarihi 21 Eylul 2025 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Anna Guengerich John W Janusek Bolivya Tiwanaku daki Sunawa Monoliti ve Genisletilmis Kol Heykelleri Turu Nawpa Pacha 2020 s 18 Susan Alt Timothy R Pauketat Yeni Materyalizmler Antik Kentselcilikler Routledge 2019 s 119 Tiwanaku ancestors of the Inca WorldCat org search worldcat org Ingilizce Erisim tarihi 21 Eylul 2025 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Kolata Alan L 1993 The Tiwanaku portrait of an Andean civilization The peoples of America Ingilizce Cambridge MA Oxford Blackwell s 148 ISBN 978 1 55786 183 2 Tiwanaku ancestors of the Inca WorldCat org search worldcat org Ingilizce s 37 Erisim tarihi 21 Eylul 2025 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Nicholas Tripcevich Kevin J Vaughn Mining and Quarrying in the Ancient Andes Sociopolitical Economic and Symbolic Dimensions Springer Science amp Business Media 2012 s 73 Protzen Jean Pierre Nair Stella 2013 The Stones of Tiahuanaco A Study of Architecture and Construction Ingilizce Cotsen Institute of Archaeology Press at UCLA s 198 doi 10 2307 j ctvdmwwsq ISBN 978 1 931745 67 3 Morell Virginia 2002 Empires Across the Andes National Geographic Vol 201 Iss 6 106 Drugs Found in Hair of Ancient Andean Mummies news nationalgeographic com Erisim tarihi 21 Eylul 2025 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Storey Glenn R 30 Nisan 2006 Urbanism in the Preindustrial World Cross Cultural Approaches Ingilizce University of Alabama Press s 240 ISBN 978 0 8173 5246 2 a b Kolata Alan L 1993 The Tiwanaku portrait of an Andean civilization The peoples of America Cambridge MA Oxford Blackwell s 256 ISBN 978 1 55786 183 2 a b Janusek John Wayne 2008 Ancient Tiwanaku Case studies in early societies Ingilizce Cambridge Cambridge Univ Press s 362 ISBN 978 0 521 01662 9 Young Sanchez Margaret 2004 Tiwanaku Ancestors of the Inca Ingilizce Denver Art Museum ISBN 978 0 8032 4921 9 Vranich Alexei 13 Aralik 2018 Reconstructing ancient architecture at Tiwanaku Bolivia the potential and promise of 3D printing Heritage Science Ingilizce 6 1 18 doi 10 1186 s40494 018 0231 0 ISSN 2050 7445 Card Jeb J 15 Haziran 2018 Spooky Archaeology Myth and the Science of the Past Ingilizce University of New Mexico Press s 123 ISBN 978 0 8263 5966 7 Vranich Alexei 13 Aralik 2018 Reconstructing ancient architecture at Tiwanaku Bolivia the potential and promise of 3D printing Heritage Science Ingilizce 6 1 15 doi 10 1186 s40494 018 0231 0 ISSN 2050 7445 Tiwanaku ancestors of the Inca Libro 2004 Westminster College McGill Library westminster worldcat org Italyanca s 75 Erisim tarihi 21 Eylul 2025 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Vranich Alexei 1 Ocak 2006 The Construction and Reconstruction of Ritual Space at Tiwanaku Bolivia A D 500 1000 Journal of Field Archaeology 31 2 133 doi 10 1179 009346906791071990 ISSN 0093 4690 Rossi Franco D 3 Temmuz 2019 Reckoning with the Popular Uptake of Alien Archaeology Public Archaeology 18 3 162 183 doi 10 1080 14655187 2021 1920795 ISSN 1465 5187 Dis baglantilar span Wikimedia Commons ta Pumapunku ile ilgili ortam dosyalari mevcuttur Interactive Archaeological Investigation at Pumapunku Temple Archaeological Institute of America April 20 2010 Skeptoid 202 The Non Mystery of Puma Punku Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Kategoriler Bolivya daki arkeolojik sitlerLa Paz Bolgesi ndeki Bolivya binalar ve yapilarAnd Daglari nin yerli halklariKolomb oncesi mimariBolivya daki HarabelerLa Paz Bolgesi ndeki Bolivya turistik yerlerGuney Amerika daki 6 yuzyil yerlesimleriTiwanaku kulturuGizli kategoriler Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddelerOtomatik boyutlandirilan coklu resim kullanilan sayfalarDesteklenmeyen parametre iceren kaynak kullanan sayfalarCommons kategori baglantisi Vikiveri de tanimli olan sayfalar