| I. Halilullah Farsça: خلیل الله یکم | |
|---|---|
![]() I. Halilullah döneminde basılan para | |
| Şirvanşahlar | |
| Hüküm süresi | 1418–1465 |
| Önce gelen | I. İbrahim |
| Sonra gelen | I. Ferruh Yesar |
| Ölüm | 1465 |
| Defin | Şirvanşahlar Sarayı |
| Eş(ler)i | Ebu Bekir ibn Miran Şah'ın kızı |
| Çocuk(lar)ı | Ferruh Yamin Ferruh Yesar Şah Salih Emir Behram Muhammed İbrahim |
| Babası | I. İbrahim |
I. Halilullah (Farsça: خلیل الله یکم), aynı zamanda Sultan Halil (سلطان-خلیل olarak da bilinir), 1418'den 1465'e kadar Şirvanşah (Şirvanhükümdarı) idi. I. İbrahim'in (h. 1382-1418) oğlu ve halefiydi. Yerine oğlu Ferruh Yasar geçmiştir.
Hükümdarlığı
| ]Şeyh İbrahim'in Hicri 820 (Miladi 1417) yılında ölümünden sonra, en büyük oğlu ve halefi Şirvanşah I. Halilullah I tahta geçmiştir. Babası gibi, Halilullah'ın dış politikası da Karakoyunlu hükümdarlarıyla şiddetli bir mücadele içinde olan Timurluları destekleme yönünde şekillenmiştir. Kırk sekiz yıl süren saltanatının ardından Halilullah, Hicrî 869 yılında (1465) vefat etmiştir.
Şahruh ile ilişkileri
| ]Genç Şirvanşah Halilullah, tahta çıkar çıkmaz Kara Koyunlu sultanlarına olan bağımlılığını tanımayı reddetmiştir. Kasım 1420'de, 65 yaşındaki Kara Yusuf'un Timur'un oğlu Şahruh (1405–1447) ile yaptığı savaş sırasında ani ölümü, Azerbaycan’daki siyasal dengeleri köklü biçimde değiştirmiş ve Türkmen emirleri arasında ciddi bir çözülmeye yol açmıştır. Emirlerin birçoğu Kara Yusuf'un ordugahını terk ederek dağılmıştır. Kara Yusuf'un oğlu Kara İskender (1420-1429 ve 1431-1435), Akkoyunluların lideri Kara Yülük Osman ile mücadele hâlindeydi. Kara Yusuf'un diğer oğlu Cihan Şah, babasının ölümünden sonra meydana gelen olayları öğrenince Şahruh'a tâbi olmuş ve Sultaniye şehrini ona teslim etmiştir. Tebriz, Şahruh'un emiri Aliyya Kukeltaş tarafından ele geçirilmiş; şehirdeki camilerde Şahruh adına hutbeler okunmaya başlanmıştır.
Tebriz'in ele geçirilmesinden kısa bir süre sonra, Hicri 823 (1420) yılında Şahruh bizzat Aras Nehri'ni geçerek Karabağ'a gelmiş ve burada kışlamıştır.Orta Asya'ya ve neredeyse tüm İran'a hâkim olan Şahruh'un Karabağ'daki bu ikameti sırasında, çok sayıda büyük feodal bey ve yerel hükümdar, bağlılıklarını bildirmek ve iltifat görmek amacıyla onun huzuruna çıkmıştır. Bu feodal beyler ve yöneticiler arasında, 10 Zilhicce 823'te (17 Aralık 1420) Şirvan'dan bol hediyelerle gelen genç Şirvanşah Halilullah ile kardeşi Menuçehr de bulunmaktaydı. Halilullah büyük bir iltifatla kabul edilmiş, değerli bir kemer ve sultanın çeşitli hediyeleriyle onurlandırılmıştır. Şahruh, cesareti ve mertliğiyle tanınan Halilullah'ın kardeşi Emir Menuçehr'i de yanına alarak hizmetine kabul etmiştir. Şahruh ile Şirvanşahlar—Şeyh İbrahim ve onun oğlu Halilullah—uzun süredir müttefik ilişkiler içindeydi.
Kaynaklar, Şeyh İbrahim'in Hicri 807 (Miladi 1405) yılında değerli hediyelerle önce Aladağ'a, ardından Karabağ'a giderek Miranşah'ın oğlu Ömer Mirza ile görüştüğünü ve bağlılığını bildirdiğini aktarmaktadır. Hicri 814 (Miladi 1411/2) yılında ise elçileriyle Şahruh'a değerli hediyeler göndermiştir.Şirvan'ın bağımsızlığının korunması, mülklerini İran ve Güney Azerbaycan'da Şahruh'a ait topraklar pahasına genişletmeye çalışan Kara Yusuf'a, daha sonra ise onun oğlu İskender'e karşı mücadelede güvenilir müttefikler bulmak isteyen Şahruh'un çıkarlarıyla örtüşmekteydi. Şirvanşah'tan sonra, Şeki hükümdarı Emir Sidi Ahmed ve daha sonra Gürcü hükümdarı Aleksandr'ın (1413-1442) elçileri de Şahruh'un karargahına gelmiştir. Halilullah ile Şahruh arasındaki görüşme onları daha da yakınlaştırmıştır. Şirvanşah Karabağ'da sultanın huzuruna geldiğinde, sultan onunla akrabalık kurmak istemiş ve Halilullah, Kara Yusuf'un dul eşi olan, Miranşah'ın oğlu ve Timur'un torunu Ebubekir'in kızıyla nişanlanmıştır. Ebubekir, dedesi Miranşah'ın hayatını kaybettiği savaşta Kara Yusuf tarafından esir alınmış ve kısa süre sonra evlendirilmiştir. Şirvan'dan Şirvanşah'ın annesi de değerli hediyeler getirmiş ve düğün, Hicri 29 Rebiü'l-Evvel 824'te (Miladi 3 Nisan 1421 Çarşamba günü), Karaköpektepe'de (bugünkü Füzuli rayonu sınırları içinde) gerçekleştirilmiştir. Bu evlilikle Şahruh, Kara Yusuf'a karşı yürütülen mücadelede Şirvanşah'a destek veren ittifakı daha da sağlamlaştırmıştır. Şahruh gibi güçlü ve itibarlı bir akrabaya dayanan Halilullah ise konumunu güçlendirmiştir. Şahruh ve oğullarının desteği sayesinde Halilullah'ın siyasal dayanağı kuvvetlenmiş, itibarı ve şöhreti artmıştır.
I. Mehmed ile ilişkiler
| ]Halilullah Karabağ'a varmadan kısa bir süre önce, elçisi Muhammed Bakuyin ile Türk sultanı I. Mehmed'e (h. 1413-1421) bir mektup göndermiştir. Halilullah mektubunda Şirvanşahlar ile Sultan arasındaki kadim dostluktan bahsetmiş, Şahruh'un Tebriz yakınlarında olduğunu belirtmiştir. Daha sonra Şahruh’tan bir mektup aldığını, bu mektupta Kara Yusuf'a karşı birlikte saldırmak üzere hazırlık yapılmasının teklif edildiğini yazmıştır. Sultan I. Mehmed, verdiği ihtiyatlı cevabında; Hoca Muhammed Bakuyin'in Kefe'den geçtiğini, Şirvanşah'ın mektubunu kendisine ilettiğini ve dostluklarının ölene dek bozulmayacağını belirtmiştir. Halilullah'ın, Şahruh'un Azerbaycan seferi konusundaki uyarısına karşılık olarak Sultan, Şahruh'un Kara Yusuf'a saldırma niyetini kendisine bizzat yazdığını ifade etmiştir. "Ne var ki her hükümdar, kendi siyasal meselelerini ve komşu devletlerle olan ilişkilerini en iyi biçimde kendisi değerlendirebilir. Nitekim Şeki, Kumuk, Kaytağ ve Levent hükümdarları, içinde bulundukları şartların diğerlerinden daha iyi farkındadır. Bununla birlikte, Kara Yusuf'un Osmanlı Devleti'ne yönelik bir saldırıda bulunması halinde, Sultan buna karşılık verecektir." Bu mektup, Halilullah'ın muhtemelen Şahruh'un talimatı doğrultusunda Türk sultanı nezdinde yeni bir müttefik arayışına girdiğini; ancak sultanın bu ittifaka katılma niyetinde olmadığını göstermektedir.
Eleşkirt Muharebesi
| ]1421 yılında Şirvanşah, Eleşkirt Vadisi'nde Kara Yusuf'un oğlu İskender ile Şahruh'un birlikleri arasında gerçekleşen ve İskender'in yenilgisiyle sonuçlanan savaşta Şirvan askeri birlikleriyle Şahruh'un yanında yer almşıtır. Azerbaycanlı feodal beyler tarafından üstünlüğünün kabul edilmesinden memnuniyet duyan Şahruh, 1421 sonbaharında birlikleriyle birlikte Azerbaycan’dan ayrılmıştır. İskender kısa sürede konumunu yeniden tesis ederek asker toplamayı başarmıştır; ancak Şirvan'a birkaç kez baskın düzenlemesine rağmen Şeki ve Şirvan bağımsızlıklarını korumuştur. İskender'in Hicri 828 (Miladi 1425) yılında Şirvan’a gerçekleştirdiği baskın sırasında, Şirvanşah Halilullah'ın kardeşleri Keykubad, İshak ve Haşim kendisine karşı çıkmıştır. Bunun üzerine Şirvanşah, Şahruh'tan yardım talep etmiş ve aldığı destek sayesinde kardeşlerini ortadan kaldırmıştır. Bu gelişmenin ardından Halilullah'ın siyasi konumu önemli ölçüde güçlenmiştir. Halilullah'ın Bakü veya Şirvan'da bulunmadığı dönemlerde, kardeşi Gazanfer onun adına ülke yönetimini üstlenmiştir. Bu süreçte Bakü'nün İçerişehir bölgesinde bir dizi sur ve çeşitli yapılar inşa ettirmiştir.
Karakoyunlu İskender ile ilişkileri
| ]Ülkesinin ve başkenti Bakü'nün gelişimine odaklanan Halilullah'ın hükümdarlığı döneminde, Şirvanşahlar Sarayı'nın, kervansarayların ve köprülerin inşasına başlanmış; bu süreçte ülkede belirgin bir ilerleme kaydedilmiştir. Ancak Halilullah'ın Timurlu hükümdarı Şahruh ile kurduğu dostane ilişkiler, Karakoyunlu hükümdarı İskender'i rahatsız etmiş ve bu durum İskender'in Şirvan'a yönelik tekrarlanan saldırılarına yol açmıştır. 1428 yılında Şahruh, komutanı Aliyya Kukeltaş'ın idaresinde Azerbaycan'a bir ordu göndermiştir. Mayıs 1429'da ise Şirvan birliklerinin de dahil olduğu yaklaşık 100.000 kişilik süvari kuvvetiyle İskender'in üzerine yürümüş ve Güney Azerbaycan'daki Salmas civarında Karakoyunlu kuvvetlerini ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Elince Kalesi'nin ele geçirilmesinin ardından Şahruh, kışı geçirmek üzere Karabağ'a çekilmiş ve Karakoyunlu Devleti'nin yönetimini, Timurlulara bağlılığı kabul eden İskender'in kardeşi Ebu Said'e bırakmıştır.
Şahruh 1430'da Azerbaycan'ı terk edip Horasan'daki başkenti Herat'a döndükten sonra, İskender bu durumu fırsat bilerek Azerbaycan'daki iç mücadeleleri yeniden başlatmıştır. Hicri 835 (Miladi 1431) yılında Ebu Said'i öldürerek Karakoyunlu Devleti'nin hükümdarı olmuş, ardından tekrar Şahruh'a karşı savaş hazırlıklarına girişmiştir. Daha önce, Hicri 831 (Miladi 1427/8) yılında Şirvan'a saldırarak Şirvan Devleti'ni boyunduruk altına almaya çalışmış; bu saldırı sırasında Şamahı şehri Karakoyunlu birlikleri tarafından yıkılıp yağmalanmıştır. O sırada Derbent'te bulunan Şirvanşahların saray şairi Bedir Şirvani, İskender Şamahı'dan ayrıldıktan sonra şehre gelmiş ve şehrin yıkımına ve yağmalanmasına tanık olmuştur. Şair tüm gördüklerini şiirlerinde anlattıktan sonra Şamahı'dan ayrılıp Bakü'ye gelmiş ve hayatının geri kalanını Şirvanşahlar Sarayı'nda geçirmiştir. İskender'in Şirvan’a düzenlediği sonraki baskınlar daha da yıkıcı olmuştur. Son büyük çatışma, İskender'in oğlu Yar Ali'nin Şirvan'a sığınmasıyla patlak vermiştir. Babasının kendisine karşı uygunsuz davrandığını ileri süren Yar Ali, Hicri 836 (Miladi 1432) yılında 2000 süvariyle birlikte Şirvan'a kaçarak Şirvanşah Halilullah'ın himayesine girmiştir.
Halilullah, İskender'in talebi üzerine Yar Ali'yi savaşçılarıyla birlikte Bakü limanından bir gemiye bindirerek deniz yoluyla Herat'a, Şahruh'un yanına göndermiştir. Şahruh, Yar Ali'yi iyi karşılamış ve onu prensler arasına kabul etmiştir. Ancak kaynakların aktardığına göre, Yar Ali'nin çeşitli Türk ve Tacik unsurlarla yakın ilişkiler kurması ve halk arasında giderek ün kazanması Şahruh'u tedirgin etmiş; bunun üzerine Yar Ali, Semerkant'a gönderilmiştir. İskender ise oğlunun bu durumunu Şirvan'a sızmak için bir gerekçe olarak kullanmıştır. Cennâbî'ye göre, büyük bir süvari birliğiyle Şirvan üzerine yürüyen İskender, Şamahı'ya girmiş ve burada Halilullah ile şiddetli bir savaş yaşanmıştır.
Kaynaklarda, İskender'in Şamahı'yı Hicri 831 (Miladi 1427/8) ve Hicri 837 (Miladi 1433/4) yıllarında iki kez yerle bir ettiği, özellikle son seferinde yalnızca Şamahı'yı değil tüm Şirvan bölgesini de ağır şekilde tahrip ettiği bildirilmiştir. İskender'in askerleri, Şirvan ekonomisinin temelini oluşturan meyve bahçeleri ve dutlukları yok etmiş, şehirler ve tarım alanları büyük zarar görmüştür. Ayrıca çok sayıda insan katledilmiştir. Rivayetlere göre İskender, bir yıl içinde 300 Şirvanlı ileri gelenin başını kestirmiştir. Daha sonra Derbent surlarına çekilmiştir. Ancak Halilullah mücadelesini sürdürmüştür. Mirkhond'un aktardığına göre, Halilullah, Mahmudabad'daki Gushtasbi hükümdarı Halik Birdi aracılığıyla Şahruh'a haber göndererek İskender’in Azerbaycan’ı ele geçirdiğini ve Şirvan'ı işgal ettiğini bildirmiş, Timurlu hükümdarından yardım istemiştir. Şahruh, 1434 sonbaharında Herat'tan Azerbaycan'a bir orduyla hareket etmiştir. Bu sırada Halilullah, kızı ve din alimleriyle birlikte deniz yoluyla Rey'e gelerek Şahruh'a İskender'in Şirvan'daki eylemlerini bizzat aktarmıştır. Şahruh ve fakihleri, yaptıkları bir toplantıda İskender'in eylemlerini tartışmışlar; toplantı sonucunda İskender'in ölümü için bir fetva yayımlanmıştır. Daha sonra Şahruh, İskender'le savaşmak için Güney Azerbaycan'a doğru yola çıkmıştır. Şahruh'un yaklaştığını duyan İskender, birliklerini Şirvan'dan geri çekmek zorunda kalmıştır. Şirvanşah'ın birlikleriyle katıldığı bu savaşta İskender yenilmiş ve Nahçıvan yakınlarındaki Elince Kalesi'ne sığınmıştır. Şahruh, Hicri 840 (Miladi 1436/7) yılında oğlu Şah Gubad tarafından öldürülmüştür.
Şahruh, Hicri 839 (Miladi 1435/6) yılında Tebriz'e girmiştir. Burada, Timurlular adına Güney Azerbaycan'ı yöneten İskender'in kardeşi Cihan Şah tarafından itaatle karşılanmıştır. Kışı Karabağ'da geçiren Şahruh'u, Hicri 838 (1435) yılında Halilullah, kardeşi Ferruhzade ile birlikte Ucan'da ziyaret ederek bağlılığını sunmuştur. Şahruh'un lütuf ve hediyeleriyle Şirvan’a dönen Halilullah'a Şeki ve Mugan emirleri de eşlik etmiştir.
Şeyh Cüneyd ile ilişkileri
| ]Şirvan'daki barış dönemi, Azerbaycan'da büyük nüfuza ve çok sayıda destekçiye sahip ünlü Safiyüddin Erdebilî’nin oğlu Şeyh Cüneyd'in beklenmedik bir şekilde ortaya çıkmasıyla kesintiye uğramıştır. Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah tarafından Azerbaycan’dan kovulan Şeyh Cüneyd, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın derin sempatisini kazanmış, hatta Uzun Hasan, kız kardeşi Hatice'yi onunla evlendirmiştir. Kendi devletini kurmayı hedefleyen Cüneyd, Azerbaycan'ın gelişmiş bölgelerinden biri olan Şirvan'ı fethetme fikri ile ortaya çıkmıştır. Şirvanşahların tahtını ele geçirmek ve ülkeyi işgal etmek amacıyla yaptığı seferler sırasında farklı ülkelerden topladığı yaklaşık 10.000 destekçisiyle Şirvan'a baskın düzenlemiştir. Şirvan'daki Şii destekçileri de ona katıldı. Çerkeslerle yapılan dini savaş ise bu baskın için bir bahane olarak kullanılmıştır.
Şeyh Cüneyd'in niyetlerini öğrenen ve Tabersaran halkının kışkırtmasıyla harekete geçen Halilullah, Karakoyunlu Cihan Şah'ın da yardımıyla büyük bir ordu toplayarak Cüneyd'in üzerine yürümüştür. 1460 yılında Samurçay’ın sol kıyısında, Kipçak köyü yakınlarında yapılan savaşta Cüneyd öldürülmüş ve taraftarları ağır bir yenilgiye uğratılmıştır. Bir rivayete göre Cüneyd, Şirvanşah'ın emriyle yakalanarak idam edilmiş; diğer kaynaklara göre ise savaş meydanında bir okla vurularak hayatını kaybetmiştir.
Fazlullah bin Ruzbihan Kunci'ye göre, Cüneyd'in takipçileri, liderlerinin cesedini Samurçay'ın sağ kıyısına taşıyarak Gulhan köyüne (modern Hazra köyü) defnetmişlerdir.
İktidar döneminin özellikleri
| ]
15. yüzyılın başından 16. yüzyılın başına kadar Şirvan yaklaşık bir yüzyıl boyunca bağımsız bir devlet olarak kalmıştır. Şirvan hükümdarları, Timurlular döneminde sultan unvanıyla anılmışlardır. Şirvanşahlar bu dönemde topraklarını genişletmişlerdir. Derbent şehri ile Mugan ovasının bir kısmı Şirvan'ın toprakları arasında yer almıştır. Derbent Kalesi'nin kuzey duvarındaki "Kırk Kapı" üzerindeki Farsça kitabe bunu doğrulamaktadır: "Şirvan Şahı Sultan Halil'in hükümdarlığı döneminde bu kale düzenlendi ve güçlendirildi..." Kitabeye göre, Derbent Kalesi Hicri 842 (Miladi 1438–1439) yılında güçlendirilmiş ve restore edilmiştir. Yakınlarda bulunan ve Hicri 842 (Miladi 1438) yılına ait bir başka kitabede, Derbent Kalesi'nin surlarının üstat Hacı Ahmed tarafından restore edildiği belirtilmektedir: "Sultanın emriyle, dağdan... Cihad Kapısı'na kadar..." Derbent'teki bir caminin dış duvarında ayrıca, Hicri 858 (Miladi 1454) yılına ait ve Halilullah'tan bahseden bir kitabe de bulunmaktadır.
Halilullah döneminde Bakü, Şamahı ve Derbent'te tenge büyüklüğünde isimsiz gümüş sikkeler basan darphaneler bulunmaktaydı; bu sikkelerin ilki Hicri 827 (Miladi 1423/4) yılında, sonuncusu ise Hicri 855 (Miladi 1451/2) yılında basılmıştır. Bedir Şirvani'ye göre I. Halilullah döneminde Bakü şehrinin darğası (vergi/idare amiri) Mevlana Hasan, şahnesi (asayiş sorumlusu/komutanı) ise Salih idi. Yazar, Bakü'nün birçok önde gelen şahsiyetinden de söz etmiştir. Bunlar arasında, Halilullah tarafından Osmanlı Sultanı I. Mehmed’e elçi olarak gönderilen Hoca Hacı Şeyh Muhammed el-Bakuyi, Emir Mansur Bakuyi ve diğerleri yer almaktadır.Mısırlı tarihçi Abdülrahman Celaleddin es-Suyuti'nin (1445-1505) "Nazm al-ukban fi iyan" adlı eserinde Halilullah'ın ölüm tarihi şöyle kaydedilmiştir: "Şirvan hükümdarı, Şamahı hükümdarı Halil bin Muhammed ed-Derbendi. Hükümdarların en saygın, dindar, vakur ve adil olanıydı. Büyük Müslüman hükümdarların sonuncusuydu. Şirvan ve Şamahı ülkesini yaklaşık elli yıl yönetti ve 869 yılında (1464–1465) öldü. Yüz yaş civarındaydı. Buna rağmen, kolayca okuyabiliyordu ve sağlıklıydı." Halilullah'ın ölüm tarihine ilişkin bu kısım, bir başka Arap yazar olan Muhammed bin Ahmed bin İlyas tarafından da doğrulanmıştır. Ayrıca, Şirvanşah Halilullah'ın ölüm tarihini daha kesin bir biçimde belirterek, Zilhicce 869'da (Temmuz-Ağustos 1465) öldüğünü ifade etmektedir.
Nümismatik veriler de bu tarihi doğrulamaktadır. Oğlu Ferruh Yesar tarafından basılan ilk sikkeler Hicri 869 (Miladi 1465) yılına aittir.
Şirvanşah Halilullah, muhtemelen kendi döneminin en eğitimli ve şiire en yatkın hükümdarlarından biriydi. Sarayında şairlerin ve alimlerin bulunmasına imkan tanımıştır. Halilullah'a çok sayıda kaside, methiye ve mersiye ithaf eden Bedir Şirvani, yaklaşık otuz yıl boyunca saray şairliği görevini yürütmüştür. XV. yüzyılda Bakü'de Halilullah'ın sarayında yaşayan ve Yakın ile Orta Doğu'da tanınan Halvetiyye tarikatının önde gelen temsilcilerinden biri de Seyid Yahya ibn as-Seyid Baha'eddin el-Şirvani el-Şamahi el-Bakuvi idi.

Şirvanşahlar Sarayı'ndaki halı desenleriyle süslenmiş bir mezar taşı üzerindeki kitabe de Halilullah dönemine aittir. Kitabede şöyle yazmaktadır: "Bu aydınlık ve arındırıcı türbe, saygıdeğer makam; günahları bağışlanmış ve yüce Allah'ın rahmetine kavuşmuş merhum Şeyh Behlül'ün oğlu, şanlı, akıllı ve cömert, emirlerin en büyüğü, cömertlik ve cesaret sahibi, dünya emirlerinin önderi Emir Tahmuras'a aittir. Hicrî 863 yılının Cemâziyelâhir ayında (5 Nisan – 4 Mayıs 1459)" Kitabeden de anlaşılacağı üzere Emir Tahmuras, Şirvanşah Halilullah'ın kuzeni olup, babası Şeyh Behlül gibi Şirvanşah ordusunun başkomutanlığı görevini yürütmekteydi. Büyük olasılıkla Şirvan'da Halilullah ile Şeyh Cüneyd arasında meydana gelen savaş sırasında hayatını kaybetmiştir. Bu durum, ölüm tarihinden de anlaşılmaktadır. Halilullah'ın İskender ile savaş halinde bulunduğu dönemlerde Bakü’'nün idaresi, Şirvanşah'ın kardeşlerinden Gazanfer (800–847 / 1398–1443) tarafından yürütülmüştür.
Bedir Şirvani’ye göre Gazanfer, Bakü’de bir dizi inşa faaliyeti gerçekleştirmiştir. Bunlar arasında 832 (1428/29) yılında inşa ettirilen bir kule ve bir çeşme (İçerişehir’deki kehrizlerden biri), 835 (1431/32) yılında yaptırılan başka bir kule ile 842 (1438/39) yılında inşa edilen bir hamamın (muhtemelen saray hamamı) bulunduğu belirtilmektedir. Bu kulelerden birinin, günümüzde Azerbaycan Millî Bilimler Akademisi Başkanlığı binasının bitişiğinde yer alan kule olduğu düşünülmektedir. Diğer kule ise günümüze ulaşmamıştır.
İskender ile olan savaşın ardından 839 (1435/6) yılında Şirvan'a dönen Halilullah, Bakü'de kapsamlı inşaat faaliyetlerine girişmiştir. Bu dönemde Şirvanşahlar Sarayı'nın ana binasını inşa ettirmiştir (sarayın temellerinin muhtemelen babası İbrahim tarafından atıldığı, inşaatın ise Halilullah tarafından tamamlandığı kabul edilmektedir). Ayrıca bir türbe, minareli bir cami (845 (1441/2)) ve Seyid Yahya Baküvi'nin türbesini yaptırmış; 840 (1436/7) yılında ise saray hamamının yanına bir av köşkü inşa ettirmiştir.
Şirvanşah Halilullah'ın adı, Bakü çevresindeki bazı kervansaraylarda da geçmektedir. Bunlar arasında Bakü ile Salyan'ı birbirine bağlayan ticaret yolu yakınında, Sangaçal köyünde bulunan kervansaray (843 (1439/40)) ile 867 (1462/3) yılında inşa edilen başka bir kervansaray yer almaktadır. Hintlere ait olan Multati Kervansarayı da muhtemelen Halilullah dönemine tarihlenmektedir. Halilullah, Bakü'yü geliştirmiş ve Şirvanşahlar Saray Kompleksi'nde birçok nitelikli mimari eserin inşa edilmesini sağlamıştır. Ticarete büyük önem veren Halilullah, çok sayıda kervansaray ve köprü yaptırmıştır. Halilullah'ın saltanat yılları, Şirvanşahlar Devleti ve şehir hayatı açısından bir refah dönemi olmuştur.
Ailesi
| ]Şirvanşah Halilullah'ın 1435/1436 yıllarında Şirvanşahlar Sarayı topraklarında annesi ve oğlu için yaptırdığı türbede, birkaç aile üyesinin mezarı keşfedilmiştir. Halilullah'ın bazı aile üyelerinin isimleri, Bedir Şirvani divanındaki bir dizi ilahi, ağıt ve kronogramdan anlaşılabilmektedir. Halilullah, I. İbrahim ve Bike Hanım'ın (ö. 1435/1436) oğluydu. Halilullah, Miranşah'ın oğlu ve Timur'un torunu olan Ebubekir'in kızı ile, Kara Yusuf'un dul eşiyle nişanlıydı. Kara Yusuf, dedesi Miranşah'ın öldürüldüğü savaşta onu esir almış ve kısa süre sonra onunla evlenmişti. Şirvanşah'ın annesi, Şirvan'dan değerli hediyeler getirerek bu evliliğe katılmış ve 29 Rabi' el-Evvel 824 Çarşamba günü (3 Nisan 1421), Karaköpektepe'de (günümüzdeki Füzuli bölgesi) bir düğün gerçekleştirilmiştir.
Çocukları
- Muhammed İbrahim (d. 16 Eylül 1432)
- Ferruh Yemin (1435–1442)
- Ferruh Yesar (2 Haziran 1441–1500)
- Şeyh Salih (1443–1445)
- Emir Behram (ö. 17 Nisan 1446 — Kaytak Ovası'nda)
Halilullah'ın saray şairi Bedir Şirvani'ye göre, Şirvanşah'ın beş oğlu vardı. Bunlardan dördü babalarının hayatta olduğu dönemde vefat etmiş, Halilullah'ın ölümünden sonra ise yalnızca Ferruh Yesar tahtın varisi olmuştur.
Cenazesi
| ]Şirvanşah Gazi Bey döneminde Şah İsmail'in Bakü'yü fethetmesinin ardından, muhtemelen Şirvanşahlar Türbesi'ne gömülmüş olan Şirvanşah I. Halilullah'ın kalıntıları Şah İsmail'in emriyle mezarından çıkarılarak yakılmıştır. Cesedin mezardan çıkarılması sırasında, altın arayıcıları mezarın altında büyük bir hazine de bulmuşlardır.
Ayrıca bakınız
| ]Kaynakça
| ]- ^ Mюнeджжим-бaши o пoздниx шиpвaншaxax. B.Ф. Mинopcкий-Иcтopия Шиpвaнa и Дepбeндa. M., 1963. Пpилoжeниe 1, c.72
- ^ ac-Cyйyти Aбд ap-Paxмaн Джaлaл aд-Дин. Haзмaл-yкбaн фи и йaн aл-aйaн. Hью-Йopk, 1927, c.ПO
- ^ З. M.Бyниятoв. Hoвые мaтepиaлы o видныx дeятeляx Aзepбaйджaнa в эпoxy cpeднeвekoвья, c.66
- ^ Mиpxoнд, т. VI, c.307, 408
- ^ Шapaф-xaн Бидлиcи, т. II, c.104–105
- ^ Пeтpyшeвcкий, c.162–163
- ^ a b c Mиpxoнд, т. VI, c.309–310
- ^ Дopн. Oпыт иcтopии шиpвaншaxoв, C578–579
- ^ Caмapkaнди, c.ЗO, 31–33, 197
- ^ a b c d Mюнeджжим-бaши, c. 172.
- ^ a b Дopн c. 579
- ^ Nəvai Əbd ül-H üseyn. Məcmueye İranşünasi. Əsnad və mükatibat tarix-i İran. Tehran, 1341, s. 187–190
- ^ Шapaф-xaн Бидлиcи, c. 105
- ^ Mиpxoнд, т. VI. c.309–310.
- ^ Bədr Şirvani. Divan, v.295b, 298a
- ^ A.Г. Paгимoв. O дaтиpoвкe cтpoитeльcтвa нekoтopыx apxитeктypныx пaмятникoв. "Изв. AH Aзepб. CCP", cepия иcт., филoc. и пpaвa, 1971, N"l (azərbaycən dilində), s.52.
- ^ Mиpxoнд, т. VI, c.326, 327–328
- ^ Фoмa Meцoпcкий. Иcтopия Tимyp-Лaнкa и eгo пpeeмникoв. Бaky, 1957, c.54–62, 73–74
- ^ Шapaф- xaн Бидлиcи, c. 111
- ^ Пeтpyшeвcкий, c.164
- ^ Bədr Şirvani. Divan, v.l78b, 48a, 249–250b.
- ^ Шapaф-xaн Бидлиcи, c. 111–112
- ^ Фoмa Meцoпcкий, c.77
- ^ Дopн, c.580–581
- ^ Пeтpyшeвcкий, c. 164–165.
- ^ Tarixi Cənnabi, v.959b-960a
- ^ Mюнeджжим-бaши, c.171
- ^ Дopн, c.579–580.
- ^ Гaзи Axмeд Гaффapи, c,193
- ^ Фoмa Meцoпcкий, c.77–78
- ^ a b Дopн, c.579–580
- ^ Фoмa Meцoпcкий, c.78–80
- ^ Mиpxoнд, т. VI. c.332–333
- ^ Шapaф-xaн Бидлиcи, c.113–114
- ^ Пeтpyшeвcкий, c.165
- ^ İskəndər Münşi, s,225
- ^ V. Minorsky. PersiainA. D. 1478–1490. An abridged translation of Fadlullah b. Ruzbihan Khunji's. Tarikh-I Alam-ara-yi Amini. London, 1957. (Royal Asiatic Society. Monographs vol. XXVI), s.63–65
- ^ Mинopcкий. Иcтopия Шиpвaнa, c.72
- ^ Dorn, c.581–582
- ^ Бaкиxaнoв, c.89–90
- ^ Пeтpyшeвcкий, c.207
- ^ O. A.Эфeндиeв. Oбpaзoвaниe aзepбaиджaнckoгo rocyдapcтвo Ceфeвидoв в нaчaлe XVI в. Бaky, 1961, c.70–72.
- ^ Tapиxи-и Aмини, s.65.
- ^ Лaвpoв. Эпигpaфичecкиe пaмятники, ч. I, II, c.135–136, 139
- ^ Heймaтoвa. K иcтopии изyчeния Шиpвaнa, c.80–85
- ^ Пaxoмoв. Moнeтныe клaды, вып. III, c.54–55.
- ^ aгимoв. O дaтиpoвкe cтpoитeльcтвa нakoтopыx apxитeктypныx пaмятникoв, c.58
- ^ Əs-Süyuti, s.ПO
- ^ M. Rıhtım – Seyid Yəhya Bakuvi və Xəlvətilik, Bakı, 2006
- ^ A.Бaкиxaнoв, c.209
- ^ Aшypбeйли. Oчepк… c. 161–164
- ^ ф. Ceйидoв. Bидныe дeятeли Aзepбaйджaнa. "Изв. AH Aзepб. CCP", 1946, №'9, c.96
- ^ Д.З.Бyниятoв,Д. A.Иckeндepoв. Биoıpaфии двyx извecтныx Aзepбaйджaнcкиx cyфиeв в coчинeнии Ибн-aл-Имaдa aл-Xaнбaли. "ДAH Aзepб. CCP", 1979, т. XXXV.Ш, c.79–81.
- ^ M. X. Heймaтoвa, C. Aллaxвepдиeв. Kaмeнныe cpaницы цcтopии Бaky. "Hayka и жизнь", 1981, N°3, c.11–13
- ^ A. Paгимoв. O дaтиpoвкe, c.51–59.
- ^ Mətləüs-sədeyn — Daşkənd nəşri, səh.285–286
- ^ A. Paгимoв. O пoфeбeнныx в ycыпaльницe двopцa Шиpвaншa-xoв. "Изв. AH Aзepб. CCP", cepия иcт., филocoф. И пpaвa, 1975, N?2, c.49–58.
- ^ Həsən Rumlu, s.47
- ^ Xoндeмиp, т. III, ч.4, c.30–31
- ^ Дорн c.588–589
- ^ Aшypбeйли, s.125
Dış bağlantılar
| ]- (19 Ekim 2024). "Şirvanşah I Xəlilullah Fateh Sultan II Mehmedin himayədarı olub?". Liman.az (Azerice). Erişim tarihi: 19 Ekim 2024.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Vikipedi ozgur ansiklopedi I Halilullah Farsca خلیل الله یکمI Halilullah doneminde basilan paraSirvansahlarHukum suresi1418 1465Once gelenI IbrahimSonra gelenI Ferruh YesarOlum1465DefinSirvansahlar SarayiEs ler iEbu Bekir ibn Miran Sah in kiziCocuk lar iFerruh Yamin Ferruh Yesar Sah Salih Emir Behram Muhammed IbrahimBabasiI Ibrahim I Halilullah Farsca خلیل الله یکم ayni zamanda Sultan Halil سلطان خلیل olarak da bilinir 1418 den 1465 e kadar Sirvansah Sirvanhukumdari idi I Ibrahim in h 1382 1418 oglu ve halefiydi Yerine oglu Ferruh Yasar gecmistir Hukumdarligi span Seyh Ibrahim in Hicri 820 Miladi 1417 yilinda olumunden sonra en buyuk oglu ve halefi Sirvansah I Halilullah I tahta gecmistir Babasi gibi Halilullah in dis politikasi da Karakoyunlu hukumdarlariyla siddetli bir mucadele icinde olan Timurlulari destekleme yonunde sekillenmistir Kirk sekiz yil suren saltanatinin ardindan Halilullah Hicri 869 yilinda 1465 vefat etmistir Sahruh ile iliskileri span Genc Sirvansah Halilullah tahta cikar cikmaz Kara Koyunlu sultanlarina olan bagimliligini tanimayi reddetmistir Kasim 1420 de 65 yasindaki Kara Yusuf un Timur un oglu Sahruh 1405 1447 ile yaptigi savas sirasinda ani olumu Azerbaycan daki siyasal dengeleri koklu bicimde degistirmis ve Turkmen emirleri arasinda ciddi bir cozulmeye yol acmistir Emirlerin bircogu Kara Yusuf un ordugahini terk ederek dagilmistir Kara Yusuf un oglu Kara Iskender 1420 1429 ve 1431 1435 Akkoyunlularin lideri Kara Yuluk Osman ile mucadele halindeydi Kara Yusuf un diger oglu Cihan Sah babasinin olumunden sonra meydana gelen olaylari ogrenince Sahruh a tabi olmus ve Sultaniye sehrini ona teslim etmistir Tebriz Sahruh un emiri Aliyya Kukeltas tarafindan ele gecirilmis sehirdeki camilerde Sahruh adina hutbeler okunmaya baslanmistir Tebriz in ele gecirilmesinden kisa bir sure sonra Hicri 823 1420 yilinda Sahruh bizzat Aras Nehri ni gecerek Karabag a gelmis ve burada kislamistir Orta Asya ya ve neredeyse tum Iran a hakim olan Sahruh un Karabag daki bu ikameti sirasinda cok sayida buyuk feodal bey ve yerel hukumdar bagliliklarini bildirmek ve iltifat gormek amaciyla onun huzuruna cikmistir Bu feodal beyler ve yoneticiler arasinda 10 Zilhicce 823 te 17 Aralik 1420 Sirvan dan bol hediyelerle gelen genc Sirvansah Halilullah ile kardesi Menucehr de bulunmaktaydi Halilullah buyuk bir iltifatla kabul edilmis degerli bir kemer ve sultanin cesitli hediyeleriyle onurlandirilmistir Sahruh cesareti ve mertligiyle taninan Halilullah in kardesi Emir Menucehr i de yanina alarak hizmetine kabul etmistir Sahruh ile Sirvansahlar Seyh Ibrahim ve onun oglu Halilullah uzun suredir muttefik iliskiler icindeydi Kaynaklar Seyh Ibrahim in Hicri 807 Miladi 1405 yilinda degerli hediyelerle once Aladag a ardindan Karabag a giderek Miransah in oglu Omer Mirza ile gorustugunu ve bagliligini bildirdigini aktarmaktadir Hicri 814 Miladi 1411 2 yilinda ise elcileriyle Sahruh a degerli hediyeler gondermistir Sirvan in bagimsizliginin korunmasi mulklerini Iran ve Guney Azerbaycan da Sahruh a ait topraklar pahasina genisletmeye calisan Kara Yusuf a daha sonra ise onun oglu Iskender e karsi mucadelede guvenilir muttefikler bulmak isteyen Sahruh un cikarlariyla ortusmekteydi Sirvansah tan sonra Seki hukumdari Emir Sidi Ahmed ve daha sonra Gurcu hukumdari Aleksandr in 1413 1442 elcileri de Sahruh un karargahina gelmistir Halilullah ile Sahruh arasindaki gorusme onlari daha da yakinlastirmistir Sirvansah Karabag da sultanin huzuruna geldiginde sultan onunla akrabalik kurmak istemis ve Halilullah Kara Yusuf un dul esi olan Miransah in oglu ve Timur un torunu Ebubekir in kiziyla nisanlanmistir Ebubekir dedesi Miransah in hayatini kaybettigi savasta Kara Yusuf tarafindan esir alinmis ve kisa sure sonra evlendirilmistir Sirvan dan Sirvansah in annesi de degerli hediyeler getirmis ve dugun Hicri 29 Rebiu l Evvel 824 te Miladi 3 Nisan 1421 Carsamba gunu Karakopektepe de bugunku Fuzuli rayonu sinirlari icinde gerceklestirilmistir Bu evlilikle Sahruh Kara Yusuf a karsi yurutulen mucadelede Sirvansah a destek veren ittifaki daha da saglamlastirmistir Sahruh gibi guclu ve itibarli bir akrabaya dayanan Halilullah ise konumunu guclendirmistir Sahruh ve ogullarinin destegi sayesinde Halilullah in siyasal dayanagi kuvvetlenmis itibari ve sohreti artmistir I Mehmed ile iliskiler span Halilullah Karabag a varmadan kisa bir sure once elcisi Muhammed Bakuyin ile Turk sultani I Mehmed e h 1413 1421 bir mektup gondermistir Halilullah mektubunda Sirvansahlar ile Sultan arasindaki kadim dostluktan bahsetmis Sahruh un Tebriz yakinlarinda oldugunu belirtmistir Daha sonra Sahruh tan bir mektup aldigini bu mektupta Kara Yusuf a karsi birlikte saldirmak uzere hazirlik yapilmasinin teklif edildigini yazmistir Sultan I Mehmed verdigi ihtiyatli cevabinda Hoca Muhammed Bakuyin in Kefe den gectigini Sirvansah in mektubunu kendisine ilettigini ve dostluklarinin olene dek bozulmayacagini belirtmistir Halilullah in Sahruh un Azerbaycan seferi konusundaki uyarisina karsilik olarak Sultan Sahruh un Kara Yusuf a saldirma niyetini kendisine bizzat yazdigini ifade etmistir Ne var ki her hukumdar kendi siyasal meselelerini ve komsu devletlerle olan iliskilerini en iyi bicimde kendisi degerlendirebilir Nitekim Seki Kumuk Kaytag ve Levent hukumdarlari icinde bulunduklari sartlarin digerlerinden daha iyi farkindadir Bununla birlikte Kara Yusuf un Osmanli Devleti ne yonelik bir saldirida bulunmasi halinde Sultan buna karsilik verecektir Bu mektup Halilullah in muhtemelen Sahruh un talimati dogrultusunda Turk sultani nezdinde yeni bir muttefik arayisina girdigini ancak sultanin bu ittifaka katilma niyetinde olmadigini gostermektedir Eleskirt Muharebesi span 1421 yilinda Sirvansah Eleskirt Vadisi nde Kara Yusuf un oglu Iskender ile Sahruh un birlikleri arasinda gerceklesen ve Iskender in yenilgisiyle sonuclanan savasta Sirvan askeri birlikleriyle Sahruh un yaninda yer almsitir Azerbaycanli feodal beyler tarafindan ustunlugunun kabul edilmesinden memnuniyet duyan Sahruh 1421 sonbaharinda birlikleriyle birlikte Azerbaycan dan ayrilmistir Iskender kisa surede konumunu yeniden tesis ederek asker toplamayi basarmistir ancak Sirvan a birkac kez baskin duzenlemesine ragmen Seki ve Sirvan bagimsizliklarini korumustur Iskender in Hicri 828 Miladi 1425 yilinda Sirvan a gerceklestirdigi baskin sirasinda Sirvansah Halilullah in kardesleri Keykubad Ishak ve Hasim kendisine karsi cikmistir Bunun uzerine Sirvansah Sahruh tan yardim talep etmis ve aldigi destek sayesinde kardeslerini ortadan kaldirmistir Bu gelismenin ardindan Halilullah in siyasi konumu onemli olcude guclenmistir Halilullah in Baku veya Sirvan da bulunmadigi donemlerde kardesi Gazanfer onun adina ulke yonetimini ustlenmistir Bu surecte Baku nun Icerisehir bolgesinde bir dizi sur ve cesitli yapilar insa ettirmistir Karakoyunlu Iskender ile iliskileri span Ulkesinin ve baskenti Baku nun gelisimine odaklanan Halilullah in hukumdarligi doneminde Sirvansahlar Sarayi nin kervansaraylarin ve koprulerin insasina baslanmis bu surecte ulkede belirgin bir ilerleme kaydedilmistir Ancak Halilullah in Timurlu hukumdari Sahruh ile kurdugu dostane iliskiler Karakoyunlu hukumdari Iskender i rahatsiz etmis ve bu durum Iskender in Sirvan a yonelik tekrarlanan saldirilarina yol acmistir 1428 yilinda Sahruh komutani Aliyya Kukeltas in idaresinde Azerbaycan a bir ordu gondermistir Mayis 1429 da ise Sirvan birliklerinin de dahil oldugu yaklasik 100 000 kisilik suvari kuvvetiyle Iskender in uzerine yurumus ve Guney Azerbaycan daki Salmas civarinda Karakoyunlu kuvvetlerini agir bir yenilgiye ugratmistir Elince Kalesi nin ele gecirilmesinin ardindan Sahruh kisi gecirmek uzere Karabag a cekilmis ve Karakoyunlu Devleti nin yonetimini Timurlulara bagliligi kabul eden Iskender in kardesi Ebu Said e birakmistir Sahruh 1430 da Azerbaycan i terk edip Horasan daki baskenti Herat a dondukten sonra Iskender bu durumu firsat bilerek Azerbaycan daki ic mucadeleleri yeniden baslatmistir Hicri 835 Miladi 1431 yilinda Ebu Said i oldurerek Karakoyunlu Devleti nin hukumdari olmus ardindan tekrar Sahruh a karsi savas hazirliklarina girismistir Daha once Hicri 831 Miladi 1427 8 yilinda Sirvan a saldirarak Sirvan Devleti ni boyunduruk altina almaya calismis bu saldiri sirasinda Samahi sehri Karakoyunlu birlikleri tarafindan yikilip yagmalanmistir O sirada Derbent te bulunan Sirvansahlarin saray sairi Bedir Sirvani Iskender Samahi dan ayrildiktan sonra sehre gelmis ve sehrin yikimina ve yagmalanmasina tanik olmustur Sair tum gorduklerini siirlerinde anlattiktan sonra Samahi dan ayrilip Baku ye gelmis ve hayatinin geri kalanini Sirvansahlar Sarayi nda gecirmistir Iskender in Sirvan a duzenledigi sonraki baskinlar daha da yikici olmustur Son buyuk catisma Iskender in oglu Yar Ali nin Sirvan a siginmasiyla patlak vermistir Babasinin kendisine karsi uygunsuz davrandigini ileri suren Yar Ali Hicri 836 Miladi 1432 yilinda 2000 suvariyle birlikte Sirvan a kacarak Sirvansah Halilullah in himayesine girmistir Halilullah Iskender in talebi uzerine Yar Ali yi savascilariyla birlikte Baku limanindan bir gemiye bindirerek deniz yoluyla Herat a Sahruh un yanina gondermistir Sahruh Yar Ali yi iyi karsilamis ve onu prensler arasina kabul etmistir Ancak kaynaklarin aktardigina gore Yar Ali nin cesitli Turk ve Tacik unsurlarla yakin iliskiler kurmasi ve halk arasinda giderek un kazanmasi Sahruh u tedirgin etmis bunun uzerine Yar Ali Semerkant a gonderilmistir Iskender ise oglunun bu durumunu Sirvan a sizmak icin bir gerekce olarak kullanmistir Cennabi ye gore buyuk bir suvari birligiyle Sirvan uzerine yuruyen Iskender Samahi ya girmis ve burada Halilullah ile siddetli bir savas yasanmistir Kaynaklarda Iskender in Samahi yi Hicri 831 Miladi 1427 8 ve Hicri 837 Miladi 1433 4 yillarinda iki kez yerle bir ettigi ozellikle son seferinde yalnizca Samahi yi degil tum Sirvan bolgesini de agir sekilde tahrip ettigi bildirilmistir Iskender in askerleri Sirvan ekonomisinin temelini olusturan meyve bahceleri ve dutluklari yok etmis sehirler ve tarim alanlari buyuk zarar gormustur Ayrica cok sayida insan katledilmistir Rivayetlere gore Iskender bir yil icinde 300 Sirvanli ileri gelenin basini kestirmistir Daha sonra Derbent surlarina cekilmistir Ancak Halilullah mucadelesini surdurmustur Mirkhond un aktardigina gore Halilullah Mahmudabad daki Gushtasbi hukumdari Halik Birdi araciligiyla Sahruh a haber gondererek Iskender in Azerbaycan i ele gecirdigini ve Sirvan i isgal ettigini bildirmis Timurlu hukumdarindan yardim istemistir Sahruh 1434 sonbaharinda Herat tan Azerbaycan a bir orduyla hareket etmistir Bu sirada Halilullah kizi ve din alimleriyle birlikte deniz yoluyla Rey e gelerek Sahruh a Iskender in Sirvan daki eylemlerini bizzat aktarmistir Sahruh ve fakihleri yaptiklari bir toplantida Iskender in eylemlerini tartismislar toplanti sonucunda Iskender in olumu icin bir fetva yayimlanmistir Daha sonra Sahruh Iskender le savasmak icin Guney Azerbaycan a dogru yola cikmistir Sahruh un yaklastigini duyan Iskender birliklerini Sirvan dan geri cekmek zorunda kalmistir Sirvansah in birlikleriyle katildigi bu savasta Iskender yenilmis ve Nahcivan yakinlarindaki Elince Kalesi ne siginmistir Sahruh Hicri 840 Miladi 1436 7 yilinda oglu Sah Gubad tarafindan oldurulmustur Sahruh Hicri 839 Miladi 1435 6 yilinda Tebriz e girmistir Burada Timurlular adina Guney Azerbaycan i yoneten Iskender in kardesi Cihan Sah tarafindan itaatle karsilanmistir Kisi Karabag da geciren Sahruh u Hicri 838 1435 yilinda Halilullah kardesi Ferruhzade ile birlikte Ucan da ziyaret ederek bagliligini sunmustur Sahruh un lutuf ve hediyeleriyle Sirvan a donen Halilullah a Seki ve Mugan emirleri de eslik etmistir Seyh Cuneyd ile iliskileri span Sirvan daki baris donemi Azerbaycan da buyuk nufuza ve cok sayida destekciye sahip unlu Safiyuddin Erdebili nin oglu Seyh Cuneyd in beklenmedik bir sekilde ortaya cikmasiyla kesintiye ugramistir Karakoyunlu hukumdari Cihan Sah tarafindan Azerbaycan dan kovulan Seyh Cuneyd Akkoyunlu hukumdari Uzun Hasan in derin sempatisini kazanmis hatta Uzun Hasan kiz kardesi Hatice yi onunla evlendirmistir Kendi devletini kurmayi hedefleyen Cuneyd Azerbaycan in gelismis bolgelerinden biri olan Sirvan i fethetme fikri ile ortaya cikmistir Sirvansahlarin tahtini ele gecirmek ve ulkeyi isgal etmek amaciyla yaptigi seferler sirasinda farkli ulkelerden topladigi yaklasik 10 000 destekcisiyle Sirvan a baskin duzenlemistir Sirvan daki Sii destekcileri de ona katildi Cerkeslerle yapilan dini savas ise bu baskin icin bir bahane olarak kullanilmistir Seyh Cuneyd in niyetlerini ogrenen ve Tabersaran halkinin kiskirtmasiyla harekete gecen Halilullah Karakoyunlu Cihan Sah in da yardimiyla buyuk bir ordu toplayarak Cuneyd in uzerine yurumustur 1460 yilinda Samurcay in sol kiyisinda Kipcak koyu yakinlarinda yapilan savasta Cuneyd oldurulmus ve taraftarlari agir bir yenilgiye ugratilmistir Bir rivayete gore Cuneyd Sirvansah in emriyle yakalanarak idam edilmis diger kaynaklara gore ise savas meydaninda bir okla vurularak hayatini kaybetmistir Fazlullah bin Ruzbihan Kunci ye gore Cuneyd in takipcileri liderlerinin cesedini Samurcay in sag kiyisina tasiyarak Gulhan koyune modern Hazra koyu defnetmislerdir Iktidar doneminin ozellikleri span Sirvansahlar Saray Kompleksi nin bir parcasi olan Sah Camii I Halilullah in hukumdarligi doneminde insa edilmistir 15 yuzyilin basindan 16 yuzyilin basina kadar Sirvan yaklasik bir yuzyil boyunca bagimsiz bir devlet olarak kalmistir Sirvan hukumdarlari Timurlular doneminde sultan unvaniyla anilmislardir Sirvansahlar bu donemde topraklarini genisletmislerdir Derbent sehri ile Mugan ovasinin bir kismi Sirvan in topraklari arasinda yer almistir Derbent Kalesi nin kuzey duvarindaki Kirk Kapi uzerindeki Farsca kitabe bunu dogrulamaktadir Sirvan Sahi Sultan Halil in hukumdarligi doneminde bu kale duzenlendi ve guclendirildi Kitabeye gore Derbent Kalesi Hicri 842 Miladi 1438 1439 yilinda guclendirilmis ve restore edilmistir Yakinlarda bulunan ve Hicri 842 Miladi 1438 yilina ait bir baska kitabede Derbent Kalesi nin surlarinin ustat Haci Ahmed tarafindan restore edildigi belirtilmektedir Sultanin emriyle dagdan Cihad Kapisi na kadar Derbent teki bir caminin dis duvarinda ayrica Hicri 858 Miladi 1454 yilina ait ve Halilullah tan bahseden bir kitabe de bulunmaktadir Halilullah doneminde Baku Samahi ve Derbent te tenge buyuklugunde isimsiz gumus sikkeler basan darphaneler bulunmaktaydi bu sikkelerin ilki Hicri 827 Miladi 1423 4 yilinda sonuncusu ise Hicri 855 Miladi 1451 2 yilinda basilmistir Bedir Sirvani ye gore I Halilullah doneminde Baku sehrinin dargasi vergi idare amiri Mevlana Hasan sahnesi asayis sorumlusu komutani ise Salih idi Yazar Baku nun bircok onde gelen sahsiyetinden de soz etmistir Bunlar arasinda Halilullah tarafindan Osmanli Sultani I Mehmed e elci olarak gonderilen Hoca Haci Seyh Muhammed el Bakuyi Emir Mansur Bakuyi ve digerleri yer almaktadir Misirli tarihci Abdulrahman Celaleddin es Suyuti nin 1445 1505 Nazm al ukban fi iyan adli eserinde Halilullah in olum tarihi soyle kaydedilmistir Sirvan hukumdari Samahi hukumdari Halil bin Muhammed ed Derbendi Hukumdarlarin en saygin dindar vakur ve adil olaniydi Buyuk Musluman hukumdarlarin sonuncusuydu Sirvan ve Samahi ulkesini yaklasik elli yil yonetti ve 869 yilinda 1464 1465 oldu Yuz yas civarindaydi Buna ragmen kolayca okuyabiliyordu ve saglikliydi Halilullah in olum tarihine iliskin bu kisim bir baska Arap yazar olan Muhammed bin Ahmed bin Ilyas tarafindan da dogrulanmistir Ayrica Sirvansah Halilullah in olum tarihini daha kesin bir bicimde belirterek Zilhicce 869 da Temmuz Agustos 1465 oldugunu ifade etmektedir Bazi kaynaklar Sirvansah I Halilullah in Seyid Yahya Bakuvi nin etkisiyle Halvetiyye ye meyilli oldugunu belirtmektedir Numismatik veriler de bu tarihi dogrulamaktadir Oglu Ferruh Yesar tarafindan basilan ilk sikkeler Hicri 869 Miladi 1465 yilina aittir Sirvansah Halilullah muhtemelen kendi doneminin en egitimli ve siire en yatkin hukumdarlarindan biriydi Sarayinda sairlerin ve alimlerin bulunmasina imkan tanimistir Halilullah a cok sayida kaside methiye ve mersiye ithaf eden Bedir Sirvani yaklasik otuz yil boyunca saray sairligi gorevini yurutmustur XV yuzyilda Baku de Halilullah in sarayinda yasayan ve Yakin ile Orta Dogu da taninan Halvetiyye tarikatinin onde gelen temsilcilerinden biri de Seyid Yahya ibn as Seyid Baha eddin el Sirvani el Samahi el Bakuvi idi Sangacal Kervansarayi Sirvansah I Halilullah tan miras kalan tarihi ve mimari bir anittir Sirvansahlar Sarayi ndaki hali desenleriyle suslenmis bir mezar tasi uzerindeki kitabe de Halilullah donemine aittir Kitabede soyle yazmaktadir Bu aydinlik ve arindirici turbe saygideger makam gunahlari bagislanmis ve yuce Allah in rahmetine kavusmus merhum Seyh Behlul un oglu sanli akilli ve comert emirlerin en buyugu comertlik ve cesaret sahibi dunya emirlerinin onderi Emir Tahmuras a aittir Hicri 863 yilinin Cemaziyelahir ayinda 5 Nisan 4 Mayis 1459 Kitabeden de anlasilacagi uzere Emir Tahmuras Sirvansah Halilullah in kuzeni olup babasi Seyh Behlul gibi Sirvansah ordusunun baskomutanligi gorevini yurutmekteydi Buyuk olasilikla Sirvan da Halilullah ile Seyh Cuneyd arasinda meydana gelen savas sirasinda hayatini kaybetmistir Bu durum olum tarihinden de anlasilmaktadir Halilullah in Iskender ile savas halinde bulundugu donemlerde Baku nun idaresi Sirvansah in kardeslerinden Gazanfer 800 847 1398 1443 tarafindan yurutulmustur Bedir Sirvani ye gore Gazanfer Baku de bir dizi insa faaliyeti gerceklestirmistir Bunlar arasinda 832 1428 29 yilinda insa ettirilen bir kule ve bir cesme Icerisehir deki kehrizlerden biri 835 1431 32 yilinda yaptirilan baska bir kule ile 842 1438 39 yilinda insa edilen bir hamamin muhtemelen saray hamami bulundugu belirtilmektedir Bu kulelerden birinin gunumuzde Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Baskanligi binasinin bitisiginde yer alan kule oldugu dusunulmektedir Diger kule ise gunumuze ulasmamistir Iskender ile olan savasin ardindan 839 1435 6 yilinda Sirvan a donen Halilullah Baku de kapsamli insaat faaliyetlerine girismistir Bu donemde Sirvansahlar Sarayi nin ana binasini insa ettirmistir sarayin temellerinin muhtemelen babasi Ibrahim tarafindan atildigi insaatin ise Halilullah tarafindan tamamlandigi kabul edilmektedir Ayrica bir turbe minareli bir cami 845 1441 2 ve Seyid Yahya Bakuvi nin turbesini yaptirmis 840 1436 7 yilinda ise saray hamaminin yanina bir av kosku insa ettirmistir Sirvansah Halilullah in adi Baku cevresindeki bazi kervansaraylarda da gecmektedir Bunlar arasinda Baku ile Salyan i birbirine baglayan ticaret yolu yakininda Sangacal koyunde bulunan kervansaray 843 1439 40 ile 867 1462 3 yilinda insa edilen baska bir kervansaray yer almaktadir Hintlere ait olan Multati Kervansarayi da muhtemelen Halilullah donemine tarihlenmektedir Halilullah Baku yu gelistirmis ve Sirvansahlar Saray Kompleksi nde bircok nitelikli mimari eserin insa edilmesini saglamistir Ticarete buyuk onem veren Halilullah cok sayida kervansaray ve kopru yaptirmistir Halilullah in saltanat yillari Sirvansahlar Devleti ve sehir hayati acisindan bir refah donemi olmustur Ailesi span Sirvansah Halilullah in 1435 1436 yillarinda Sirvansahlar Sarayi topraklarinda annesi ve oglu icin yaptirdigi turbede birkac aile uyesinin mezari kesfedilmistir Halilullah in bazi aile uyelerinin isimleri Bedir Sirvani divanindaki bir dizi ilahi agit ve kronogramdan anlasilabilmektedir Halilullah I Ibrahim ve Bike Hanim in o 1435 1436 ogluydu Halilullah Miransah in oglu ve Timur un torunu olan Ebubekir in kizi ile Kara Yusuf un dul esiyle nisanliydi Kara Yusuf dedesi Miransah in olduruldugu savasta onu esir almis ve kisa sure sonra onunla evlenmisti Sirvansah in annesi Sirvan dan degerli hediyeler getirerek bu evlilige katilmis ve 29 Rabi el Evvel 824 Carsamba gunu 3 Nisan 1421 Karakopektepe de gunumuzdeki Fuzuli bolgesi bir dugun gerceklestirilmistir Cocuklari Muhammed Ibrahim d 16 Eylul 1432 Ferruh Yemin 1435 1442 Ferruh Yesar 2 Haziran 1441 1500 Seyh Salih 1443 1445 Emir Behram o 17 Nisan 1446 Kaytak Ovasi nda Halilullah in saray sairi Bedir Sirvani ye gore Sirvansah in bes oglu vardi Bunlardan dordu babalarinin hayatta oldugu donemde vefat etmis Halilullah in olumunden sonra ise yalnizca Ferruh Yesar tahtin varisi olmustur Cenazesi span Sirvansah Gazi Bey doneminde Sah Ismail in Baku yu fethetmesinin ardindan muhtemelen Sirvansahlar Turbesi ne gomulmus olan Sirvansah I Halilullah in kalintilari Sah Ismail in emriyle mezarindan cikarilarak yakilmistir Cesedin mezardan cikarilmasi sirasinda altin arayicilari mezarin altinda buyuk bir hazine de bulmuslardir Ayrica bakiniz span Sirvansahlar Devleti Derbendiler Azerbaycan tarihiKaynakca span Myunedzhzhim bashi o pozdnix shipvanshaxax B F Minopckij Ictopiya Shipvana i Depbenda M 1963 Ppilozhenie 1 c 72 ac Cyjyti Abd ap Paxman Dzhalal ad Din Hazmal ykban fi i jan al ajan Hyu Jopk 1927 c PO Z M Byniyatov Hovye matepialy o vidnyx deyatelyax Azepbajdzhana v epoxy cpednevekovya c 66 Mipxond t VI c 307 408 Shapaf xan Bidlici t II c 104 105 Petpyshevckij c 162 163 a b c Mipxond t VI c 309 310 Dopn Opyt ictopii shipvanshaxov C578 579 Camapkandi c ZO 31 33 197 a b c d Myunedzhzhim bashi c 172 a b Dopn c 579 Nevai Ebd ul H useyn Mecmueye Iransunasi Esnad ve mukatibat tarix i Iran Tehran 1341 s 187 190 Shapaf xan Bidlici c 105 Mipxond t VI c 309 310 Bedr Sirvani Divan v 295b 298a A G Pagimov O datipovke ctpoitelctva nekotopyx apxitektypnyx pamyatnikov Izv AH Azepb CCP cepiya ict filoc i ppava 1971 N l azerbaycen dilinde s 52 Mipxond t VI c 326 327 328 Foma Mecopckij Ictopiya Timyp Lanka i ego ppeemnikov Baky 1957 c 54 62 73 74 Shapaf xan Bidlici c 111 Petpyshevckij c 164 Bedr Sirvani Divan v l78b 48a 249 250b Shapaf xan Bidlici c 111 112 Foma Mecopckij c 77 Dopn c 580 581 Petpyshevckij c 164 165 Tarixi Cennabi v 959b 960a Myunedzhzhim bashi c 171 Dopn c 579 580 Gazi Axmed Gaffapi c 193 Foma Mecopckij c 77 78 a b Dopn c 579 580 Foma Mecopckij c 78 80 Mipxond t VI c 332 333 Shapaf xan Bidlici c 113 114 Petpyshevckij c 165 Iskender Munsi s 225 V Minorsky PersiainA D 1478 1490 An abridged translation of Fadlullah b Ruzbihan Khunji s Tarikh I Alam ara yi Amini London 1957 Royal Asiatic Society Monographs vol XXVI s 63 65 Minopckij Ictopiya Shipvana c 72 Dorn c 581 582 Bakixanov c 89 90 Petpyshevckij c 207 O A Efendiev Obpazovanie azepbaidzhanckogo rocydapctvo Cefevidov v nachale XVI v Baky 1961 c 70 72 Tapixi i Amini s 65 Lavpov Epigpaficheckie pamyatniki ch I II c 135 136 139 Hejmatova K ictopii izycheniya Shipvana c 80 85 Paxomov Monetnye klady vyp III c 54 55 agimov O datipovke ctpoitelctva nakotopyx apxitektypnyx pamyatnikov c 58 Es Suyuti s PO M Rihtim Seyid Yehya Bakuvi ve Xelvetilik Baki 2006 A Bakixanov c 209 Ashypbejli Ochepk c 161 164 f Cejidov Bidnye deyateli Azepbajdzhana Izv AH Azepb CCP 1946 9 c 96 D Z Byniyatov D A Ickendepov Bioipafii dvyx izvectnyx Azepbajdzhanckix cyfiev v cochinenii Ibn al Imada al Xanbali DAH Azepb CCP 1979 t XXXV Sh c 79 81 M X Hejmatova C Allaxvepdiev Kamennye cpanicy cctopii Baky Hayka i zhizn 1981 N 3 c 11 13 A Pagimov O datipovke c 51 59 Metleus sedeyn Daskend nesri seh 285 286 A Pagimov O pofebennyx v ycypalnice dvopca Shipvansha xov Izv AH Azepb CCP cepiya ict filocof I ppava 1975 N 2 c 49 58 Hesen Rumlu s 47 Xondemip t III ch 4 c 30 31 Dorn c 588 589 Ashypbejli s 125 Dis baglantilar span 19 Ekim 2024 Sirvansah I Xelilullah Fateh Sultan II Mehmedin himayedari olub Liman az Azerice Erisim tarihi 19 Ekim 2024 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link I HalilullahDerbendilerOlumu 1465Resmi unvanlarOnce gelen I Ibrahim Sirvansahlar 1418 1465 Sonra gelen I Ferruh Yesar Kategoriler 15 yuzyilda Iranlilar1465 te olenlerGizli kategori Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler
